Overclaiming, waarom we toch niet op kikkers lijken.

Veel van de cognitieve processen die dagelijks onderdeel zijn van ons functioneren, hebben niet alleen betrekking op ons brein en lichaam, maar ook (en vaak vooral) op de tools die we dagelijks gebruiken. Wij gebruiken niet alleen dingen als huishoudelijke apparatuur, vervoersmiddelen, keuken, sanitair en multimedia apparatuur, wij incorporeren deze technieken in onze gehele organisme en cognitief functioneren. Dus niet "brainbound", maar "organism bound cognition". Andy Clark (AI wetenschapper en filosoof) spreekt van de hypothesis of extended cognition (HEC): cognitie wetenschap is de wetenschap van embodied, embedded and situated cognitive processen.

Een gevolg is, dat we leren apparaten zo zeer onderdeel te maken van ons functioneren, dat we ze feitelijk als onderdeel van ons zelf beschouwen. Een aantal interessante psychologische fenomenen zijn hier het gevolg van. Één daarvan is de illusion of knowledge. Mensen denken dat ze een apparaat dat deel uitmaakt van hun functioneren begrijpen, ook al begrijpen ze slechts op procedureél niveau (automatisch niveau) hoe ze er mee moeten werken. Zelfs schijnbaar eenvoudige zaken, zoals bijvoorbeeld een bureaustoel, worden als je het navraagt door de meeste gebruikers totaal niet begrepen. Dat geldt ook voor bijvoorbeeld de werking van een douchekraan, en nog veel sterker voor veel ingewikkeldere zaken zoals elektriciteit. Elektrisch licht is, zo blijkt uit onderzoek, voor veel mensen nog steeds nauwelijks meer dan een lichtknopje en een lampje in een fitting. Het blijkt uit onderzoek dat mensen doen aan wat in de psychologie "overclaiming" wordt genoemd. Hoe minder kennis je van iets hebt wat nochtans onderdeel vormt van het dagelijks functioneren, hoe meer je doet aan overclaiming. Voor sociale constructies (beleidszaken, regels en procedures), is alles vaak nog ingewikkelder. Zelf ervaar ik bijvoorbeeld dat ik regelmatig een afwijzende mening heb over besluiten van het management, en dat als ik er dan beter naar kijk, ik toch goed begrijp waarom het besluit is genomen. Vanuit mijn positie op de werkvloer, kan ik simpelweg niet overzien waarop "mijn" CEO en board moet anticiperen ...

Zo komen we via een omweg bij een bekend Nederlands spreekwoord: "De beste stuurlui staan aan wal". Juist populisten ontlenen hun populariteit en macht dikwijls aan het bewust of onbewust aanzetten van hun volgers tot het doen van uitspraken die het gevolg zijn van overclaiming. Feitelijk dus spreken over zaken waar ze geen verstand van hebben. Zo lees ik hele verhandelingen in de sociale media over dat de transitie van gas naar windmolenenergie veel duurder is dan "men" (de politici) heeft voorgespiegeld en dat we er dan ook maar mee moeten ophouden. Maar het gaat er niet om dat het goedkoper wordt, het gaat er om dat we een klimaatcrisis moeten zien af te wenden, en dat het gebruik van fossiele brandstoffen als massaproduct bijdraagt aan CO2. Dat het pijn gaat doen in de portemonnaie, is simpelweg waarschijnlijk onvermijdelijk. Het nu voor ons eigen genot ontnemen van de wereld en haar resources van vele mensen en andere levende organismen na ons, is simpelweg een misdaad! Maar omdat ons dagelijks functioneren sterk afhankelijk is van het incorporeren van alle apparaten in onze cognitieve schema's (de wereld zoals wij die kennen), houden we vast aan onze illusion of knowledge, aan onze overclaimde expertise van de wereld zoals we die nu kennen! Lijken we toch nog op die kikkers in die ketel waarin het water aan de kook wordt gebracht ....

PS de kikkers blijken er toch uit te springen!

Ongehoorzaamheid

Een fascinerend aspect van menselijke vooruitgang, is dat ze kritisch afhankelijk is van zowel gehoorzaamheid, als ook ongehoorzaamheid. Dus ook van regelovertreding en daarmee van valsspelers. Eerder schreef  ik een blog over de zeer grote mate van betrouwbaarheid van mensen. Als voorbeeld gaf ik dat als je een afspraak maakt op een tijdstip over enkele dagen met iemand aan de andere kant van de wereld, je hoogstwaarschijnlijk elkaar "gewoon" op het afgesproken tijdstip gaat ontmoeten. Tientallen mensen moeten zich aan deelaspecten van jouw afspraak houden (zich aan verkeersregels houden, jou vervoeren, van eten voorzien, etc. etc.). Het feit dat we ons allemaal zo dikwijls zo massaal aan zoveel geschreven en ongeschreven regels houden, maakt dat we er met z'n allen zo'n complexe samenleving op na kunnen houden. Echter, het maakt ook dat mensen zichzelf (en soms ook de samenleving) enorm kunnen verrijken door als uitzondering zich niet aan (alle) regels te houden. En niet voor niets is onze aandacht altijd direct getrokken door regelovertreders. Hoe zit dat?

Net als leren in ons brein, is maatschappelijke vooruitgang (ontwikkeling) gebaseerd op accommoderen en assimileren. Wij structureren de informatie uit de buitenwereld op grond van wat we al weten (assimileren ze in onze kennisstructuren) en passen indien de informatie niet in onze kennisstructuren - accommodaties - past, deze accommodaties aan (accommoderen). Vooruitgang is niet alleen gebaseerd op toepassen van de regels, maar ook op aanpassen. Aanpassen van regels begint vaak met overtreden. Burgerlijke ongehoorzaamheid is een voorbeeld van massale overtreding. Natuurlijk kan ook één iemand beginnen met overtreden, zoals veel grote voorbeelden laten zien (recent de 16 jarige klimaatspijbelaar Greta Thunberg). Overtreden kan dan zelfs betekenen niet voor zoete koek nemen wat iedereen als vanzelfsprekend neemt (Jezus, Ghandi, Martin Luther King, Mandela). Greta Thunberg is de 16 jarige klimaatspijbelaar, die aangeeft dat ze als Asperger zwart wit denkt en dat er met het klimaat en overleven ook geen tussenvorm mogelijk is. Ook negatievere voorbeelden zijn snel gevonden. Menig kruimeldief tot psychopaat rekent zich op een soortgelijke wijze rijk: als iedereen zich laat inenten, hoef ik dat niet te doen. En zo is het. Collectieve betrouwbaarheid levert een soort spaarpot op voor exploratieruimte.

Kunt u zich voorstellen hoe de neurologen Ugo Cerletti en Lucio Bini elektroden op de slapen van hun patiënten zetten en zo de elektroconvulsietherapie (ECT) uitvonden? Zeker in die begintijd (de jaren 30) waren de effecten zeer twijfelachtig en het zag er zeer heftig uit; bij het toedienen van de stroomschokken begon de patiënt hevig te schokken (pas een kleine 10 jaar later werden er spierverslappers toegediend). Nog steeds is de werking van de inmiddels zeer verfijnde techniek niet onomstreden, maar niet meer "illegaal"; ECT is in richtlijnen en protocollen een reguliere medische praktijk geworden. Veel zaken die we nu als vanzelfsprekend beschouwen, zijn begonnen als regelovertredende waaghalzerij: vliegen, kernsplijting en fusie, parachutespringen, extreme (thrill-seeking) sports, etc.

In een lean wereld, een wereld waarin alles in regels en protocollen wordt afgevangen, is toepassen (exploitatie, assimilatie) makkelijker dan exploratie. Exploratie is al snel voorbij de regels. Andersdenkenden, de neurodiversen, worden al op jonge leeftijd opgespoord en met een diagnose ASS (of ADHD) op zak extra in de gaten gehouden. In dit verband toch heel bijzonder dat een dappere 16 jarige Zweedse scholier - Greta Thunberg - haar diagnose Asperger als excuus aanwendt voor het feit dat ze met haar spijbelen voor het klimaat (opdat politici en andere beleidsmakers de klimaatcrisis nu eens serieus oppakken) de regels overtreedt. Ze krijgt in Europa steeds meer navolging en dat is in mijn optiek zeer terecht! 

PS vliegen, net als elektroshocks toebrengen, zijn mi veel minder goede redenen voor burgerlijke ongehoorzaamheid

Opvoeden 2.0!

Het is maar goed dat ik nog een dochter heb, die net 10 is geworden. Mijn één na jongste kind is 17 en die 7 jaar maken een enorm verschil in een wereld die zo snel verandert door de beschikbaarheid van nieuwe technische producten van multinationals. Mijn jongste dochter heeft van ons drie jaar geleden een mobiele telefoon gekregen, en ook een IPad. De telefoon heeft gedurende die 3 jaar meestal niet opgeladen in een hoekje gelegen. Maar de klas heeft sinds een jaar een groepsapp op WhatsApp. Als Pavlov geen belletje en geen hond had gehad, dan had ik nu de Pavlov reactie uitgevonden. Zodra de ringtone aangeeft dat er een berichtje is, vliegt mijn dochter op. Ze is werkelijk de hele dag met de telefoon bezig. Terwijl wij denken dat ze veilig op de bank zit - ongevaarlijk, er rijden geen auto's binnen en er zijn geen ongure types voor zover ik weet - zien we haar steeds nerveuzer worden zodra de telefoon opgeladen in haar buurt is. Na een paar dagen is ze voortdurend prikkelbaar, en stemt ze er huilend in toe dat we de telefoon weer een tijdje (paar maanden) wegleggen. Gisteren keek mijn vrouw naar de communicatie. Het lijkt onschuldig, veel emoticons, GIF's en korte zinnetjes, maar het blijkt dat er voortdurend kinderen op subtiele wijze worden geblokkeerd en gedeblokkeerd. De Hunger Games op de bank, en ouders die onnozel niets doorhebben ....

Bovenstaande lijkt een onschuldig voorbeeld van wat schaduwzijden van techniek. Moeten de ouders maar beter opletten. In dit geval ben ik dat. Ik geef toe, ik ben gek op techniek. Maar de macht die multinationals (elektronica giganten, Google, Facebook etc.) ongemerkt op onze levens inclusief opvoeding en educatie hebben, is te groot. En de digitale technieken zijn net als Haarlemmer olie overal goed voor. Er is geen kwaaltje denkbaar, of er is wel een app voor. Oh ja zeker, er komt vast wel, als het er nog niet is, een app die voor de ouders registreert hoe vaak het kind wat en met wie op de sociale media doet. Een soort ouderlijk toezicht 2.0.

Een aantal jaren geleden kwam het Sportbedrijf Deventer met een geweldig initiatief. Mijn onderzoeksgroep en ik waren enthousiast en wij mochten participeren door onderzoek te doen naar hoe kinderen vanuit de virtuele (game) wereld aan het bewegen kunnen worden gezet in de fysieke wereld. Al voordat we ooit van Pokémon go hadden gehoord, deden we al experimenten met Minecraft. Kinderen konden in de fysieke wereld door te wandelen en fietsen via de stappenteller punten verzamelen, die ze mogen inzetten in een speciale versie van MineCraft. Want kinderen bewegen te weinig door de smart devices, waardoor er een verhoogd risico is op obesitas, toch? Want dat digitale legospel vinden kinderen leuk, toch?

Nee papa, dat was 3 jaar geleden, nu speelt iedereen Fortnite. Nu eindelijk alle subsidies en (ethische) commissies rond zijn, is Minecraft in de steden waar wij het experiment doen uit de mode. Natuurlijk kunnen we op de scholen waar het experiment gaat lopen de belangstelling voor Minecraft weer proberen te laten toenemen, zodat we de relatie tussen beïnvloeden in de virtuele wereld van gewenst gedrag in de fysieke wereld kunnen onderzoeken. Maar het budget is ontoereikend om popsterren en social influencers te betalen, zoals multinationals dat doen. Een journalist is snel gevonden die opmerkt dat onderzoeksgeld niet in pogingen van combineren van de fysieke en virtuele werkelijkheid met verouderde spelen gestopt moet worden. Sorry, ik was het even vergeten, wij lopen als wetenschappers nu eenmaal enorm achter maar gelukkig aan de lijn van de multinationals! Stom van mij, laten we opvoeden en nadenken over ethische kwesties ook gewoon aan hen overlaten.

Tweede natuur

Enkele weken geleden schreef ik een blog over de kracht van complexe (samengestelde) emoties. Ik gaf het voorbeeld "moedig" zijn en stelde dat (bijna) niemand moedig wordt geboren, maar dat je door de wil het te zijn en veel oefening het uiteindelijk wel kan worden. Dat geldt natuurlijk ook voor andere complexe emoties, zoals opgewektheid en weerbaarheid. Door deze complexe emoties tot tweede natuur te maken (alleen de primaire emoties zijn aangeboren en dus eerste natuur), kun je als mens zeker enige richting in je leven meebepalen en dat is zeer belangrijk. Het kan op individuele schaal het verschil maken tussen sterk uit elkaar liggende levensverhalen. Zelfs tussen succes en mislukken. Echter, het is zeker niet zo dat gesteld kan worden dat via dit mechanisme alle voor- en tegenspoed te verklaren is. Hoe verhouden enerzijds het bereiken van de deugden met (complexe) emoties als brandstof en anderzijds geluk en ongeluk zich tot elkaar?

Indirect en in principe onvoorspelbaar op individueel niveau. Sommige pessimisten die altijd en overal beren zien, hebben de absolute top bereikt en sommige geboren optimisten lijken altijd pech te hebben. Wetenschappelijk is er geen bewijs voor de maakbaarheid van geluk. Hooguit laat de geschiedenis de kaapbaarheid van "geluk" zien, in de zin dat de rijkdom van die ene persoon, of die ene natie, vaak over de rug van anderen gaat. Echter, we weten natuurlijk niets van psychologisch geluk, als we uitsluitend naar materieel "geluk" (voorspoed) kijken. Wel weten we dat bijvoorbeeld plotselinge roem en geld in de levens van "gewone" mensen vaak veel (mentale en emotionele) complicaties brengen. Zo zijn veel (Hollywood) sterren aan alcohol, drugs en depressie ten onder gegaan. Hoe jonger de faam, hoe sterker de blaam, lijkt soms het adagium.

Het gaat mis in de koppeling tussen mentale toestand en materiële werkelijkheid. Iemand die opgewektheid tot tweede natuur heeft gemaakt, is daarom niet altijd aan het feesten, net zo min als dat iemand die van melancholie een tweede natuur heeft gemaakt niet per se aan de antidepressiva zit. Geluk-goeroes maken deze koppeling wel, en dan gaat het vrijwel direct mis. Barbra Ehrenreich schrijft in haar boek Smile or die, How positive thinking fooled America and the world dat structurele problemen niet met bijvoorbeeld een cursus mindfulness kunnen worden opgelost. Sterker nog, het is gevaarlijk om de verantwoording voor materieel welzijn via de psychologie te verplaatsen van het collectief naar het individu. Positief denken geldt dan als de gesel van het liberalisme. Op deze wijze kan iemand met voorspoed gevoelens van verantwoordelijkheid voor de minder bedeelden wegrationaliseren: "hadden ze maar positief moeten denken".

Geluk en ongeluk zijn zeer individuele zaken. Ze zijn niet maakbaar, omdat ze twee componenten kent - een psychische en een materiële - die niet rechtstreeks op elkaar te herleiden zijn. Voorspoed kan altijd omslaan in tegenspoed en andersom. Dat neemt niet weg dat iemand die moed of opgewektheid tot tweede natuur heeft gemaakt, anders met het leven omgaat dan iemand die bijvoorbeeld labiliteit tot tweede natuur heeft gemaakt. Dus als we niet kunnen kiezen voor roem en fortuin, kunnen we wel kiezen voor het ontwikkelen van onze tweede natuur, en juist die keuzes (meervoud) maken ons tot wie we zijn!

China

De afgelopen week was ik samen met collega's van een paar (andere) Nederlandse universiteiten in China. De dag dat we vertrokken trok de fractievoorzitter van de regeerpartij in Nederland, Klaas Dijkhof, de aandacht door de partijleiders van partijen die het behoud van de planeet en de daaraan gekoppelde milieuafspraken wel serieus nemen, "drammers" te noemen. De "gewone man" moet volgens deze voormalig minister van defensie nu vooral niet de dupe worden van de kosten die met het behoud gemoeid zijn. De gewone man moet lekker door kunnen gaan met zijn leven, inclusief de vervuiling ...

Laat ik het maar opbiechten. Op zo'n moment roept een stem in mij dat de democratie dood is. Schuldbewust stap ik in het vliegtuig naar Beijing, om over het ontwikkelen van een kunstmatig brein te praten. De avond voor ons vertrek ging ik in Groningen met mijn vrouw naar de theatershow "Save the earth", ter nagedachtenis aan de astronaut Wubbo Ockels. Met betrekking tot het milieu is het, zo hoorden we tijdens de show, 5 voor 12. In China aangekomen valt direct op dat praktisch niemand zich op straat begeeft zonder mondkapje. Overal ruik je de vervuiling, de atmosfeer is gevuld met uitlaatgassen en stoffen. In China is het 5 over 12. Overal is smog, en auto's die langer dan een dag geleden gewassen zijn zitten onder een laag regelmatig verdeelde stof. Ongewild moet ik denken aán de Disney-film Wall-e.

Op alle adressen die we bezoeken worden we met alle egards ontvangen. Zo ook  door de Chinese collega's van één van de topuniversiteiten van het land. Enorm fijne en ook verrassend open mensen. Tijdens het eten komt ook het milieubeleid aan bod. Juist omdat het hier zo ver is gekomen, wordt er alles op gezet om milieubeheersing alsnog op te pakken. Milieuneutraal beleid is onvoldoende, er wordt gestreefd naar een negatief CO2 beleid. Ik vertel over Dijkhoff. Ze kijken me serieus aan en zeggen dat het zwabberende beleid kenmerkend is voor "het Westen". Tegen de tijd dat de eerste stappen zijn gezet, wordt alles weer overhoop getrokken omdat een nieuwe regering aantreedt. Alles dat in een beginfase van opbouw is, loopt het grote risico weer volledig ongedaan gemaakt te worden, zo krijgen we te horen.

Denkend aan Holland, zie ik niet meer zoals de Nederlandse dichter Hendrik Marsman brede rivieren, maar hoor ik populisten die minderwaardigheidsgevoelens overschreeuwen met een ongepaste superioriteitswaan. Je zou ze soms hun communicatiekanalen willen ontnemen, want ze maken meer kapot dan dat hun recht op meningsuiting waard lijkt te zijn. Het is een moeilijke kwestie, want ik ben erg voor dit recht, en vind dat hooguit bij terrorisme dit recht tijdelijk ondergeschikt gemaakt mag worden aan het algemene belang. Maar dan opnieuw, is niet het behoud van de planeet ons allergrootste belang? Mag een politicus die serieus genomen wordt zich zo opstellen als Dijkhoff deed? Zo ver van huis droom ik weg, ik denk nog steeds aan Holland, maar nu vanuit mijn nieuwe Chinese perspectief. Mijn gastheren doorbreken mijn gedachtestroom. Ze hebben het gelukkig nog over "ons" zwenkend politiek systeem. Alleen multinationals kunnen zich grotendeels aan dit zwenkende beleid onttrekken, en dat is schijnbaar jullie grootste houvast, zo krijgen we te horen.

Op mijn hotelkamer in de nacht voor de terugreis overdenk ik de week. Het voelt alsof ik nieuwe vrienden heb, mijn reisgenoten en de Chinese mensen waar we zo intensief mee zijn opgetrokken. Op de universiteit zagen we jonge mensen, studenten en promovendi, met een uitermate goed verstand en een grote mate van openheid en eigenheid. We zagen in een gamefabriek hele afdelingen met mensen die hier ongetwijfeld bijna allemaal een diagnose ASS zouden hebben gehad. Ik merk dit op naar de baas. Hij lacht en zegt dat dat inderdaad bij ons zo gaat, maar dat mensen met zulke grote talenten per definitie bijzonder zijn en dat juist dat maakt dat hij ze inhuurt. Natuurlijk zie ik ook schaduwkanten. Zaken als mensenrechten onttrokken zich tijdens mijn reis volledig aan mijn zicht en daar kan ik dan ook niets over zeggen. Thuiswerken bestaat niet, de dagen op kantoor zijn erg lang. Tijdens onze rondleiding liggen sommige "nerds" (waaronder afgestudeerde programmeurs, muzikanten, grafisch ontwerpers en wiskundigen) te slapen, met hun hoofd op het toetsenbord. De baas kijkt er niet van op.

Een merkwaardig gevoel bekruipt me. Altijd heb ik gedacht dat de Chinezen onze democratie en cultuur niet begrijpen en dat China mede daardoor een derde wereld land is geworden, want natuurlijk weet ik dat ze tot in de Verlichting ons altijd de baas waren. Nu begin ik te begrijpen dat ze dat ondertussen al lang weer opnieuw zijn. Wij allemaal, inclusief onze "machthebbers" - de politici, journalisten en (andere) populisten inclusief de gele hesjes organisatoren - moeten ons in een hoekje gaan zitten schamen. Als het bij ons eerder 12 uur geworden was, was de planeet beslist verloren. Gelukkig is China heel groot en wat er in gang wordt gezet wordt met veel geduld en verstand doorgezet. Misschien is het nog niet te laat!

Inspireren

Het is van alle tijden dat machthebbers niet graag rechtstreeks zelf de confrontatie aan gaan met andere machthebbers, omdat macht, net als vrijheid, altijd zo ver strekt als het kan gaan zonder door andere machten of vrijheden te worden ingeperkt. In het verleden had men onder meer vloten, legers en strategieën om de grenzen op te zoeken, tegenwoordig hebben we daar onder meer ICT voor. Hoe zit dat?

Vrijheid en macht zijn primaire resultanten van menselijke (en dierlijke) interactie, een soort "bijproduct" van cognitieve interactionele inspanning. Echter, juist omdat mensen in vergelijking met andere primaten (en mensapen) in opvallend grote verbanden kunnen "opereren" (samenwerken, maar ook strijden), zijn macht en vrijheid in zowel de menselijke omgangsvormen als ook in de individuele idealen een zelfstandige rol gaan spelen. Dat heeft ons heel veel gebracht: innovaties en goede ideeën krijgen "vanzelf" een steeds verder reikend podium en er is veel tolerantie en de neiging de confrontatie zo lang mogelijk uit de weg te gaan. Echter, als dat niet meer lukt is de strijd ook door alle innovaties potentieel vernietigend. Een opmerking in een historische roman spreekt in dit verband boekdelen: Een 17de eeuwse onderdaan stuurt een brief aan een koning, waarin hij zegt dat er heel wat minder oorlog zou zijn als de heersers het lef zouden hebben elkaar aan te spreken. Om niet alleen naar elkaar te pronken met het houden van luxe feesten, muziek, kunst en dure huizen, maar ook ter zaken te durven komen als de onderlinge belangen met elkaar botsen. De zeventiende eeuwse aristocraten die macht hadden zijn tegenwoordig getransformeerd tot de directies van multinationals. De feesten en muziek en controlerende macht wordt onder meer uitgeoefend door ICT systemen, die moeten registreren wat iedereen waar, wanneer en hoe lang doet. In dit geval "vervangt" het systeem de niet expliciet gemaakte sturing van de manager (teamleider, directeur etc) naar de "onderdanen" (medewerkers, uitvoerders), juist zoals de zeventiende eeuwse legers waren gericht op behoud van de machtsverdelingen en eventueel uitbreiding ("verbetering en groei").

In de loop van de tijd zijn er veel "hulpmiddelen" bedacht om de macht van de heersers (en/of de onmacht van de onderdanen) zichtbaar te maken, in de hoop dat het onderwerpen aan die macht door onderdanen zou volgen. Bijvoorbeeld imponerende kleding, schoudervulling, uniformen (ook om onderdanen figuurlijk een kopje kleiner te maken door individuele keuzevrijheid zichtbaar af te nemen), hoge stoelen, grote kantoorkamers, kantoortuinen etc. Elke multinational kan gezien worden als een staat binnen een veelheid aan staten, en daarmee zijn de oude geografische landsgrenzen (macht- en vrijheidsgrenzen) gedeeltelijk vervaagd of virtueel geworden. Het nieuwe werken (combinatie van thuiswerken en op het bedrijf, waardoor vrijheden om bijvoorbeeld participatietaken te kunnen oppakken kunnen worden gecombineerd met werken voor een organisatie), kan gezien worden als een soortgelijke vervaging van de grenzen tussen arbeid en privé. Maar mensen zijn daarbij zeker geen eigen baas. Het werk heeft ze nu ook thuis gedeeltelijk in haar macht, ten minste, als het "goed" is.

Ook hele oude mensen, die zelf al lang niet meer werken, kunnen zich iets voorstellen bij het nieuwe werken, als ze vroeger hebben gestudeerd. Want in een studie was er ook geen ontsnappen mogelijk; waar je ook was (op de universiteit, bij de studievereniging of thuis), overal moest aan de doelen worden gedacht en gewerkt. 24/7. Precies hierom is groot leiderschap ook nu een zegen. Een leider die duidelijk is in wat er van je verwacht wordt, zich niet achter ICT programma's "die nu eenmaal wel ingevuld moeten worden" verschuilt. Een leider zonder gebrek aan lef om mensen echt aan te spreken, spreekt aan. Letterlijk en figuurlijk. Aanspreken is vooral ook waarderen, op waarde kunnen schatten van de activiteiten van de medewerkers in het licht van de doelen, of beter, de bedoeling. Inspireren. De directeur van mijn academie is zo'n leider, en daar ben ik ontzettend blij mee!

Bewogen

Ongeveer een jaar geleden schreef ik een blog over emoties, die ik afsloot met de belofte hier snel een vervolg aan te geven. In onze levens spelen emoties een enorm belangrijke rol, ze zijn als het ware de brandstof voor onze motivatie om dingen te doen of juist te laten. Echter, net als in mijn blog is de belangstelling voor emoties in de psychologische literatuur bij lange na niet in lijn met hun belang voor ons alledaags leven. Op basis van een biologisch verankerd alfabet van zes basisemoties - angst, blijheid, afschuw, boosheid, verrassing en verdriet - bouwen we door culturele en cognitieve processen een heel palet van hogere orde (samengestelde) emoties. Nostalgie, melancholie, gezelligheid, onbestemdheid, je geïnspireerd voelen, of geïsoleerd, enzovoort. In tegenstelling tot de basisemoties zijn samengestelde emoties zowel cultureel als historisch van aard. Omdat samengestelde (complexe) emoties niet zijn aangeboren, worden ze door onder meer Aristoteles en velen na hem gezien als richtinggevend aan onze levens. Via deze samengestelde emoties kunnen we worden wie we willen zijn, ze vormen de brandstof in de richting van de door ons gewenste deugden. Moedig, bijvoorbeeld, is bijna niemand bij geboorte, maar kan je zeker worden door de wens het te zijn en veel oefening (vallen en opstaan). Samengestelde emoties zijn volgens het Aristoteles- denken niet aangeboren en juist daarom zo interessant om te bestuderen.

De verhouding tussen basis en samengestelde emoties kan worden vergeleken met verhalen: een aantal basiscategorieën zijn universeel, maar de thema's en inhouden van verhalen evolueren mee met de geschiedenis waarin de vertellers gesitueerd zijn. Grote vertellers en schrijvers vernieuwen, vertellen en hertellen. Kortom, complexe emoties, verhalen en taal vormen een historisch gesitueerde drie-eenheid. Door de verhalen die cultureel op een gegeven moment voorhanden zijn, ontstaan er nieuwe complexe emoties, die vaak worden uitgedrukt in verhalen en nieuwe emotie-woorden. In iedere tijd worden er andere accenten gelegd, ook met betrekking tot wat wordt gezien als belangrijke deugden, die de moeite van het nastreven waard zijn, of zelfs waarover iedereen zou moeten beschikken.

De afgelopen vakantieweken las ik de prachtige roman Goldberg van Bert Nasser, die ik kreeg van een student bij zijn afstuderen. De roman behandelt onder meer de virtuoze pianist Goldberg, die de door Bach geschreven en later naar hem genoemde Goldberg variaties elke dag speelde voor een Russische ambassadeur in wat nu Duitsland is. Geïnteresseerd door het boek in de zeventiende eeuw, ging ik op zoek toen ik stuitte op een vondst van geschiedkundige Tiffany Watt Smith dat Er in de 17^de eeuw een soort handleidingen werden geschreven voor mensen om verdriet te leren voelen, ongeveer zoals nu er zelfhulp boeken zijn om je blij en positief te leren voelen. De verdriet-cursussen zouden mensen volgens de 17^de -eeuwse schrijvers weerbaarder maken tegen tegenslagen.

Daarmee ben ik in één klap terug in de realiteit. Mijn middelste dochter - 17 jaar oud - maakt schitterende muziek als Singer-songwriter, maar mijn vrouw en ik vinden de liedjes vaak verdrietig. Tijdens het avondeten leg ik de vondst van Tiffany Watt Smith voor aan mijn kinderen, waarop mijn dochter zegt dat inderdaad in onze tijd Facebook vooral opgewekte posities laat zien: “Het verdriet mag niet bestaan, of heeft daar geen plaats in, en hedendaagse pop is of nadrukkelijk aandachttrekkende zielenpoterij of geknipte en geplakte  rapmuziek, letterlijk en figuurlijk gemaakt en schijnopgewekt, maar alleen al in mijn klas zitten meerdere leerlingen die depressief zijn”. Desgevraagd zou het best kunnen dat zij zichzelf onbewust weerbaar maakt met haar ballads, zo beaamt ze. Dus toch ook hier, nieuwe verhalen en cultuur, die onze complexe emoties creëren , die vervolgens onze idealen en deugden (weerbaar worden, via muziek mensen kunnen ontroeren, of wat dan ook) vorm geven en daarmee onszelf vormen. Mijn studenten vertel ik altijd dat het mij heeft geholpen om zaken zo veel mogelijk positief tegemoet te treden en vakken niet saai te vinden, maar de leuke en opwindende aspecten er van te zoeken. In het begin merk je het verschil niet, maar op den duur kan het een sneeuwbal worden. Het heeft mij zeker veel gebracht. Zo geniet ik "toevallig" net nu met andere oren van de Goldberg-variaties!