De Tegenlicht uitzending van deze week ging over de mythe genie. Hoewel ik het een goede uitzending vind, trof vooral de enorme weerstand van de kijkers me, die een reactie hebben achtergelaten. Veel reacties stellen dat de geïnterviewde journaliste en schrijfster Helen Lewis1. niet goed begrijpt wat een genie is. De voorbeelden die zij geeft van hedendaagse genieën (Trump, Musk, Zuckerberg en van Gogh) worden afgewezen. Lewis vertelt in de documentaire dat iedere persoon die het label krijgt aangemeten, altijd tot een narratief met daarin een mythe wordt getransformeerd. Veel aspecten van de werkelijke persoon worden hierin weggelaten of in de mythe geperst. Het narratief genie krijgt vorm door herhaaldelijk te worden verteld en bijgeschaafd, totdat het (vaak nadat de persoon al lang is overleden) een redelijk definitieve vorm aanneemt. Dan komen de standbeelden. En ja, helaas vormen geslacht en huidskleur belangrijke componenten in de narratieve structuur van de mythe...
Veel reacties ontkennen Trump, Musk en Zuckerberg als genie. Impliciet blijkt uit de reacties dat bij genie gedacht wordt aan extreem intelligent, Einstein, Newton, of wellicht extreem vernieuwend (want van Gogh, de vierde persoon die Helen Lewis aanhaalt) wordt niet betwijfelt. Interessant vind ik dat mensen moeite hebben met zich buiten hun eigen plaats te plaatsen. Als je er geen moeite mee hebt om van Gogh als negentiende eeuws genie te zien, terwijl hij in zijn eigen tijd nagenoeg geen enkel schilderij verkocht en beslist door praktisch niemand als een genie werd gezien (in tegenstelling tot mensen als Beethoven, Darwin en Faraday), dan lijkt me dat juist bewijs voor Helen Lewis haar stelling dat genie een narratief betreft dat een mythe beschrijft. En zoals schrijfster Elif Shafak zo mooi schrijft “mythen bestaan om ons te vertellen wat de geschiedenis is vergeten2”. Over een eeuw zullen de mensen terugkijken, naar een man die continu de waarheid naar zijn hand zette, in een wereld die zichzelf volkomen rationeel vond en formele logica en daaruit afgeleide technische systemen haast letterlijk aanbad. Deze man wist zich van zakenman op te werken tot president van het machtigste land van de wereld, en kon oorlogen beginnen omdat hij daar zin in had. Ja, hij kwam dom over, wellicht, en had een merkwaardige (afwijkende) uitspraak van het Engels (Amerikaans) als het moeilijke woorden betrof. Maar, geloof me, dat maakt hem over een paar honderd jaar alleen maar groter.
De reacties onder de uitzending over Elon Musk - mensen beschrijven hem als dom, maar vooral goed in mensen voor zich in te zetten, en dus zeker geen genie - zullen over een paar honderd jaar perfect passen in één aspect van de mythe: een genie wordt in zijn eigen tijd vaak niet begrepen! Want waar Trump een oorlog kon beginnen waar en wanneer hij maar wil, kon Musk met alle satelieten die hij als particulier in een baan om de aarde kon schieten bepalen wie in die oorlogen wel of geen informatie kreeg. Een autistisch jongen uit Zuid Africa die zo veel geld en macht wist te verwerven, dat hij de wereldgeschiedenis mee bepaalde, daar zal over een paar eeuwen meer over te zeggen zijn dan een idiote profiteur. En laat ik duidelijk zijn, mensen als Musk en Trump zijn mi zeer kwalijk, en al is wellicht Zuckerberg als persoon minder kwaadaardig, alleen al de enorme macht over sociale media (en daarmee over media, mensen en het humane) die hij door de exorbitante rijkdom die hij met Meta verwierf, is ook hij fout. Maar daar gaat het bij mensen waar we standbeelden voor onthullen niet om. Of de uitvinding van electriciteit, of de stoommachine, of kernenergie uiteindelijk meer goed of slecht heeft gebracht, en dus wellicht beter nooit had kunnen plaatsvinden, daar gaat een standbeeld nooit rechtstreeks over.
Wel zijn de helden vanuit de tijd van de kolonisatie ondertussen veel van hun glans kwijtgeraakt, omdat we het onderwerpen van een tweede of nog meer “achterlijke” wereld niet meer zo charmant vinden. We zien dan ook dat er standbeelden van strijders van weleer die nu vooral als vechtersbazen en racisten worden gezien onttakeld worden. Maar dan nog blijft hun strategische genialiteit in zicht, want ze zijn in de narratieven tot mythologische proporties verheven geraakt.
Maar dan, over een paar eeuwen, hoop ik dat als we toch gaan de geschiedenis (mi ten onrechte) te zien als bepaald door grote personen, we in ieder geval ook de vrouwen zien. Lies Meitner vond de kernsplitsing uit, en tegenover die eerdergenoemde autistische jongen die een hoop kwaad voor de wereld deed, staat die autistische meid, Greta Thunberg, die als kind vrijwel alleen klimaat, milieu en diversiteit op de kaart wist te zetten.
1Helen Lewis schreef The Genius Myth, daarover wordt ze in deze Tegenlicht uitzending geinterviewd
2Elif Shalak in Het eiland van de verdwenen bomen.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten