Tegenkracht

Misschien beginnen we nu toch op grote schaal te twijfelen aan onze vermeende menselijke superioriteit. Staan we wel boven de natuur? 

In mijn vorige blog schreef ik over de evolutie van menselijke aanpassings-systemen, die het gebrek aan biologische aanpassingen van onze soort compenseren en tevens (grotendeels) overbodig maakt. Taal, technieken, religie en cultuur met daarin economie en onze interactie met ecologie die daaruit ontstond, ontwikkelen zich op een boven individueel niveau. Ze kennen ook een eigen dynamiek, die grotendeels (of zelfs feitelijk volledig) los staat van de mensen die er aan bijdragen en er mee geassocieerd worden. Roem, of spraakmakendheid, is hierbij van oudsher de brug, die kleine en lokale ideeën en prestaties naar grotere verbanden, andere (sociale) gemeenschappen brengt. In onze hedendaagse wereld zijn er zoveel mogelijkheden om ideeen of prestaties te verspreiden, zoals het internet, dat beroemdheid en beruchtheid nu nog vooral verwijzen naar onze mentale (primaten) roots (roem is goed, en dus via spraakmakendheid en roem alsnog van A naar Beter). Het is dus onze behoefte aan heldenverering die maakt dat we telkens weer standbeelden oprichten voor (meestal alfa mans) personen die we koppelen aan het meta-humane systeem van culturele en technologische ontwikkeling. Deze ontwikkeling heeft niet perse richting, gaat niet perse van A- naar Beter, maar desondanks zijn wij psychologisch zo gepreformeerd dat we steevast van vooruitgang spreken.

Het is daarom behoorlijk schokkend om in te zien dat onze haast onvoorstelbare magische technologische ontwikkeling van de laatste paar honderd jaar, ons feitelijk in een benarde situatie heeft gebracht op ecologisch niveau. We kunnen ons naar de maan verplaatsen, kunnen ziektes de baas waar we vroeger absoluut het onderspit voor zouden delven, en we hebben machines die meer spier- en zelfs redeneerkracht kunnen genereren, dan een hele straat individuen in een grote stad. En toch lijken er met iedere ziekte die we de wereld uit helpen nieuwe en grotere gezondheid issues terug te komen, met iedere versterkte spierbeweging verdwijnt er een groter stuk natuurlijke (ecologische) beweegruimte en met iedere slimme algoritmische “denk”stap, wordt ons eigen zijn goedkoper, zo lijkt het. Kortom, voortgang is, zo wordt langzaamaan door velen erkent, niet hetzelfde als vooruitgang. Geweldige virtuositeit is niet hetzelfde als inspirerende kunst.

Over de ontwikkeling van de producten van onze collectieve externe aanpassingen – cultuur, steden, kunsten en andere technologieën – maken we verhalen. Het vooruitgang-verhaal is momenteel door de zichtbaarheid van de grenzen aan groei aan het corroderen. Er is, zo geloof ik, een ander verhaal aan het ontstaan, een verhaal van verbinding, en vernieuwd bewustzijn, waarin het vrouwelijke en het creatieve deels het masculiene en intussen technocratische verhaal aan het verdringen is. Tegelijkertijd zijn de krachten die in mijn ogen tegen beter weten in het oude macho verhaal van steeds meer en krachtiger controle over alles en iedereen verdedigen machtiger dan ook. Dominante oudere mannen, zoals Trump, Putin, Xi en Netanyahu met in hun kielzog de tech-baronnen als Thiel en Musk, schreeuwen harder dan ooit, en zetten daarbij alle technieken in die ze met hun haast grenzeloze macht kunnen kopen en manipuleren.

We twijfelen meer en meer aan onze vermeende menselijke superioriteit. Staan we echt boven de dieren? Hebben we wel het recht om ons als goden te gedragen? Hebben we wellicht ten onrechte het vuur van creatie gekregen, zoals het Griekse klassieke Prometheus verhaal al 2500 jaar ons vertelt? Moeten we ons hoofd buigen voor moeder natuur? En is het juist daarom dat rechtse schreeuwende mannen proberen ons onder de duim te houden, ons opkomend natuurbewustzijn te overschreeuwen? Door ons te verbinden met elkaar, te consuminderen waar mogelijk, en niet naar meer en groter, maar naar minder en meer verbonden te zoeken, naar kunst boven wetenschap, naar elkaar boven het virtuele, kunnen we afstemmen op de tegenkrachten, die ons helpen te overleven, de weg naar onszelf en de natuur terug te vinden...

Nieuw begrip en het belang van roem

Menselijke aanpassingsvermogens hebben de noodzaak van evolutie verplaatst van genetisch in de soort naar sociaal constructief: de evolutie van onze externe aanpassingen: taal, techniek en religie. Deze "externe" evolutie staat meestal meer los van onszelf als individuen dan we denken. Sterker nog, ons abstracte begrip van de werkelijkheid brengt ons regelmatig verder dan ons reële begrip van die werkelijkheid. Einstein, bijvoorbeeld, beschreef met zijn relativiteitstheorie aspecten van de werkelijkheid die hij begreep, maar toen anderen uit deze theorie gingen afleiden dat er zwarte gaten bestonden, ontkende Einstein dat resoluut. Was zijn theorie slimmer dan hij? Of terug naar het begin, nam zijn abstracte begrip van de werkelijkheid – de mathematische formulering – mensen mee naar een dieper begrip van de realiteit dan de bedenker van de formulering? Is dit wat er altijd gebeurt, dat we een lokaal probleem oplossen, en dat de oplossing veel breder ook op hele andere gebieden helpt om (be)grip te krijgen? En is dit zowel een zegen, als een vloek?

Iedere gedachte, ieder ontwerp, ieder bouwwerk die breder gedeeld wordt, brengt nieuwe inzichten en ontwikkelingen met zich mee. Breed delen is voorwaarde, mensen moeten van veel kanten de gedachten kunnen analyseren, om daar vanuit te kunnen generaliseren, experimenteren en kunnen doorontwikkelen. Dit is precies de reden dat roem van belang kan zijn (en vaak is) voor de doorontwikkeling van ideeën. Als een kunstenaar de stamvader (of moeder!) van een bepaalde richting wordt genoemd, is natuurlijk de richting rijker dan de grounding persons. Waarom we toch zo gefixeerd zijn op de personen, op het standbeeld en we steevast de sokkel (die veel essentieler iets zegt over onze ontwikkeling als culturen en soort), is een psychologisch artefact, om roem en bewondering een adres te geven, en zo door te kunnen en mogen werken in bepaalde richtingen.

Het begrijpen van dit mechanisme is van belang om te zien dat onze wereld, onze samenleving en cultuur, zich zowel wel als niet noodzakelijkerwijs in de richting ontwikkeld waarin we nu zijn. Als we andere idolen, met andere gedachten, kunst of wetenschap zo breed geroemd hadden zoals Darwin, Rembrandt, Bach en Einstein, om maar een paar beroemdheden te noemen, hadden we ongetwijfeld de grootsheid van ideeen en werken in andere richtingen leren waarderen en doorontwikkelen. Succes maakt succes. Een mooi voorbeeld vormen de Beatles, die echt ieder jaar groter worden door de enorme hoeveelheid mensen die zich nog steeds storten op wat ze in een kleine 10 jaar 60 jaar geleden produceerden. Ja, het was populair, maar aanvankelijk ook echt wel middle of the road. In een dialectische wereld, waar positief en negatief altijd tegenover elkaar staan, ligt in succes ook altijd de kiem van het grote falen, en in falen ligt tegelijkertijd de kiem van mogelijke nieuwe successen. Bootstrappen, ladderklimmen, doe je door succes en falen te altereren.

Als we op een dood spoor zitten, bijvoorbeeld omdat het meerdere planeten vereist om wereldwijd in onze huidige energie-, voedsel- en materiaalbehoefte te voorzien, of omdat er genoeg kernbommen in de wereld zijn om de planeet een paar honderd op te blazen, of omdat we met generatieve AI de macht over de fysieke wereld steeds meer in handen geven van autonome systemen, die niet een natuurlijk ethisch geweten in hun “DNA” met zich meedragen, is het van belang te beseffen dat we een andere wereld kunnen creëeren. Andere ideeën en andere mensen vereren, ideeën en "helden" zijn de parameters. Door onze energie en bewondering naar andere mensen en ideeën te brengen. Wellicht meer naar het vrouwelijke, het verbindende, in plaats van in het dominant resultaatgericht veranderen van de werkelijkheid. Niet onze bewondering (en evenzeer afkeer, dat maakt in een dialektisch systeem weinig verschil) naar Elon Musk, maar naar Kate Raworth, niet naar Trump, maar naar Jacinda Ardern.

Het is niet makkelijk. Maar het verschuiven van onze focus van (de illusie van) technologische vooruitgang naar kunst, verbondenheid en herstel van het evenwicht tussen het mannelijke (nu sterk overheersend) en het vrouwelijke, kan voor iedereen heel dicht bij huis beginnen...

Opnieuw beginnen

Is Pinksteren niet traditioneel het vieren van het ontvangen van de heilige geest door de apostelen van Jezus? Een tijd dat we luisteren naar een groter Bewustzijn dat buiten ons is, en dat we als mens wellicht zouden kunnen ontvangen. Het even niet zelf denken beter te weten, te denken dat je met technologische spierballen de reis naar je eigen ziel kunt ontlopen. Intelligentie en wijsheid zijn hele verschillende zaken... 

Is niet juist de afgelopen decennia duidelijk geworden, dat intelligentie zwaar overschat wordt, terwijl juist wijsheid minstens zo sterk wordt onderschat? Wat te denken van Elon Musk, die te kennen heeft gegeven op de maan veel datacentra te willen inrichten voor de groeiende "behoefte" op aarde aan AI? Wiens behoefte? Moet je je over geven aan alles waar je behoefte aan denkt te hebben? 

Uit experimenten weten we dat ratten die hun  'plezier-centrum' in het brein electronisch gestimuleerd wordt als ze op een button drukken, net zo lang blijven drukken totdat ze dorstig en uitgehongerd sterven. Zijn wij met onze globale mediaverslaving (inclusief hierin verslaving aan generatieve AI) als mensheid niet op weg om deze arme laboratorium ratjes te volgen? Leidt het nastreven van wat we als geluk definiëren niet juist steevast tot het diepste ongeluk? 

Maar daar wil ik het eigenlijk niet eens over hebben. Het gaat me om de discrepantie tussen intelligentie en wijsheid, om wel intelligent en tegelijkertijd volstrekt niet wijs. Musk vormt mi een mooi voorbeeld: onmiskenbaar intelligent. Een succesvol kind van de Verlichtings-droom, die ongetwijfeld mede door toeval op een aantal essentiele momenten op de juiste plaats en tijd met de juiste talenten, inzet en motivatie het bijzonder ver geschopt heeft. Hij kreeg kansen en pakten ze. Musk is tegelijkertijd onmiskenbaar niet wijs. Het vereist weinig inzicht om te zien dat hij zelfs met de satellieten die hij in een baan om de aarde liet schieten, een versnelling in technocratisering heeft ingezet, die uiteindelijk niet goed voor de mensheid is. Origineel is het maanproject idee van Musk evenmin, in talloze science fiction verhalen wordt de maan geexploiteerd om de menselijke (rupsjes nooit genoeg) behoeftes te voeden met energie, of grondstoffen. Het is eerder griezelig is dat een man die op weg is om 1000 keer miljardair te worden – Musk heeft meer geld dan alle andere mensen op de aarde, en zelfs meer dan sommige hele landen – met deze intellectuele spierballen acties tracht de dromen van science fiction schrijvers werkelijkheid te maken.

Wijsheid is voor mij onder meer weten dat je soms beter opnieuw kunt beginnen. Satellieten uit de lucht, datacentra grotendeels ontmantelen, en kijken of we met alle kennis en inzichten die we de afgelopen decennia hebben verworven over duurzaamheid, en een haalbare planetaire voetafdruk, een samenleving of juist vele kleine samenlevingen kunnen beginnen, die veel meer in evenwicht zijn met wat de planeet en de natuur ons kan bieden. Wijsheid is ook de reis naar binnen, naar verbinding met elkaar, naar liefde en niet naar steeds meer technologie die steeds meer ruimte, energie en extra technologie nodig heeft. 

We beginnen langzaam te begrijpen dat we onze portemonee met alle efficientie goed gevuld hebben, maar dat we over de dingen die er voor leven in het algemeen en mensen in het bijzonder echt toe doen, bitter weinig aan de weet gekomen zijn. We richten ons op het telbare, de kengetallen, de prestatieindicatoren, en zijn steeds efficienter in staat de energie en voeding die onze planeet in een jaar kan genereren in een paar maanden op te souperen. Maar geestelijk zijn we wellicht armer dan ooit. Wat mij betreft zou het wijs zijn om Elon Musk en al die andere self-made BigTech sterren een halt toe te roepen, ter verantwoording te roepen, en met elkaar opnieuw te beginnen. Het is mij regelmatig overkomen dat ik iets had gemaakt of geschreven, en dat het kwijtraakte. Vreselijk. Maar als je dan opnieuw begint, is het resultaat heel vaak zo enorm veel beter. Het zou wijs zijn, als we onszelf dat gaan gunnen! 

Ik wens u fijne pinksterdagen!

Vrijheid

Terugdenkend aan gisteren, bevrijdingsdag! Dankbaar ben ik, mijn hele leven leef ik al in vredestijd! Reden te over om dit te vieren, wat wij gisteren deden in Zwolle. Vrijheid is een groot goed, en ze is zeker niet vanzelfsprekend. De sprekers in Zwolle stelden vanaf het podium aan ons (publiek) de vraag wat vrijheid voor elk van ons - als individu - betekent. Goede vraag! Er ging veel in me om, ook veel tegenstrijdigheden. In deze blog zet ik een aantal van deze gedachten op een rij. Er werd me duidelijk dat ik zelf vaak geen eenduidige antwoorden heb...

Dat iedereen een mening kan en mag hebben, is voor mij een bewijs dat we in vrijheid leven. Als we zeggen dat de maatschappij verhard, dan gaat dat – hoe onaangenaam we dat ook vinden – uiteindelijk over afgenomen tolerantie voor meningen van landgenoten. Over meningen waar we het niet mee eens zijn. Die afnemende tolerantie wordt veel genoemd, vaak verpakt in een als wetenschappelijk onderbouwd gepresenteerde constatering dat er polarisatie optreedt, dat bepaalde extreem rechtse of juist linkse overtuigingen onze opvattingen van wie wel en geen mening mogen hebben doen verschuiven. Iedereen heeft recht op een eigen mening, zolang die maar binnen onze democratische en maatschappelijke opvattingen valt. Eerlijk gezegd denk ik er niet anders over, maar ik besef dat het inconsequent en dus feitelijk vrijheidsbeperkend is. Voor mij is er ook alleen plaats voor redelijke rationeel onderbouwde meningen, die de democratische grondvesten van onze samenleving onderschrijven. Is dat eigenlijk wel vrijheid?

Om te beginnen, ik kan vinden en op het internet roepen dat ik voor emancipatie, of vrijheid van godsdienst, of emancipatie van LHBTIQ+ ben, maar als ik in een samenleving terecht ben gekomen waarin je daarmee kans loopt opgespoord en van je bed gelicht te worden, om vervolgens vreselijk mishandeld te worden, dan zal ik waarschijnlijk sterk risico-vermijdend worden. Dus ja, vrijheid van meningsuiting is zeker nog tot op behoorlijke hoogte werkzaam in ons land. Als we stellen dat het internet vol met onzin (fake news, opruiende complot theorieen), of bagger staat, en dat het steeds meer op een open riool gaat lijken, is dat een mening. Als we gaan stellen dat het internet van dergelijke berichten gezuiverd moet worden, gaat het op een vorm van “Gestapo” lijken, hoewel het natuurlijk heel begrijpelijk is, dat het ontzettend onaangenaam is als iedere bekende en zelfs onbekende persoon beticht kan worden van van alles en nog wat. Moderators van diverse social media platforms, trachten al jaren te zuiveren, maar op grond van welke democratisch gekozen principes? En welke grenzen gelden daarbij, geografische grenzen, of leeftijdsgrenzen, of ethische grenzen?

Democratieën bestaan nog altijd binnen geografische grenzen, dus zouden landen dan het web moeten mogen modereren? Landen die het internet voor hun inwoners "modereren" berichtten we (mi terecht) van onvrijheid, maar BigTech die dat niet (meer) doet (fake en haat content verwijderen) verwijten we ook van alles. Is het digitale domein niet juist een grote bedreiging van onze vrijheid?

En wat te denken van de exponentieel groeiend aantal teksten die door trollen en (andere) generatieve AI geproduceerd worden, en daarmee meningen versterken, doen kantelen, kortom, onze meningen beïnvloeden en daarmee in potentie onze vrijheid van meningsuiting onder druk zetten? Je kan zeggen dat de virtuele wereld niet de echte wereld is, maar met de digitale transformatie die in volle gang is, worden de grenzen steeds vager. Is alleen dat al niet een bedreiging van de democratieen?

Een ander punt is dat het de vraag is wat de waarde is van een mening, als die niet of misschien wel nooit gehoord wordt. Generatieve AI is altijd volledig direct compleet aanwezig met haar 'meningen'. Mensen vormen meningen, in een proces van wikken en wegen, en ze zijn ook bijna nooit definitief of in beton gegoten. Met onze ondemocratisch ontstane massale toevlucht op “onszelf” uitdrukken in met AI gegenereerde teksten, beelden en zelfs filmpjes, zetten we onszelf vast in meningen/uitingen/denken waar proces uit is gehaald. In beton gegoten, we kunnen het er grondig mee eens zijn, en uit meerdere onderzoeken blijkt dat we dat inderdaad zijn, sterker dan met ons eigen denkwerk, of beter, de vruchten van ons eigen denkwerk. Muziektheoreticus David Bennett beschrijft op zijn Youtubekanaal in een video “AI Music is here... what the f**k do we do now?” dat mensen in zijn onderzoek die met SUNO een muziek album hadden gegenereerd (dus niet musiceren, maar een druk op de knop) zo tevreden waren met “hun eigen” muziek, dat ze niets anders meer luisterden! Was het al moeilijk om gehoor te vinden voor originele denkers, met generatieve AI is het voor mensen die wel zelf tekenen, filmen, schilderen, schrijven, componeren, musiceren, of denken in ieder geval op de digitale media enorm ingewikkeld om niet compleet overschaduwd door kunstmatig gegenereerde output. 

Zou een democratische of ethische commissie hier moeten optreden? Stellen we wel voldoende de juiste vragen? Heeft AI een rechtspositie? Is ze aansprakelijk, bijvoorbeeld op plagiaat? Of op het koloniseren van de toch al beperkte speelruimte voor creatievelingen? Of mensen in het algemeen?

Samen met Victorine en mijn twee jongste dochters en schoondochter bezochten we gisteren een vrijheids festival. Wel genoemd werd in diverse speeches dat we verharden, dat er polarisatie is, en dat vrijheid niet vanzelf komt. Ook werd meerdere keren de soms negatieve rol van sociale media genoemd. Maar dan wordt snel onze vrijheid geroemd, al 81 jaar vrede. Ik krijg dan toch het gevoel dat in vrijheid over vrijheid praten (bijvoorbeeld de rol van AI in onze verdeeldheid, kolonisatie van de digitale publieke ruimte, hacken van onze aandacht met extreme content) niet in dit verband genoemd mag worden. Maar ook de genocide in het Midden Oosten mag lang niet overal zo maar genoemd worden. Nu vind ik dat je meningsuiting (pro Palestina zijn, of het veroordelen van de Israëlische agressie) niet gelijk moet stellen met daden zoals het bekladden van het vrijheidsbeeld op de Dam. Maar toch denk ik dat we moeten waken voor het niet opleggen van onze mening en die met hand en tand (24/7 surveillance) bewaken. 81 jaar vrede is prachtig! Daarnaast valt er veel te herwinnen, wat minder afhankelijkheid van technocratie zou wat mij betreft een veel meer bespreekbaar begin vormen!

Foto Deborah de Graaf tijdens ons bezoek aan het vrijheidsfestival te Zwolle op 5 mei 2026