Zoveel om van te genieten, maar ook ... zorgen! Fijne vakantie!

We leven in een wonderlijke wereld, waarin we kunnen genieten van zoveel prachtige kunst, bijvoorbeeld prachtige muziek die nu, en in de eeuwen hiervoor, is gemaakt, en door grote talenten steeds op telkens nieuwe manieren wordt verklankt. Of van de schitterende literatuur, die breed beschikbaar is, van verhalen, die inspireren, of uitdagen, van musea en galerieën met schilderijen en beeldende kunst. Er is zoveel om van te genieten, of om naar uit te kijken.

Aan de andere kant, zijn er ook zaken die me enorm veel zorg baren. Als het aan Amerika en de bigtech bazen aldaar ligt, zullen er in de komende 10 jaar 1,7 miljoen satellieten in een baan om de aarde bovenop alle satellieten die nu rond de aarde zwermen. Ze zouden nodig zijn voor de gigantische datacentra ten behoeve van AI. In een klein berichtje op de NOS app werd dit afgelopen zaterdag vermeld. Ze zullen zoveel strooilicht veroorzaken, dat elke nacht ongeveer zal gaan lijken op wat nu een nacht is met volle maan. Onze fascinatie voor de sterren, het eindeloze, het tijdloze versus onze tijdelijkheid, de verbinding met het mysterieuze heelal, met de grote vragen, met ons voorgeslacht en met ons gevoel van bestemming, zal door lichtvervuiling volledig anders worden gepercipieerd.

Generatieve AI is ons opgedrongen door een handvol BigTech bedrijven. Content door alle internetgebruikers inclusief de wereldliteratuur en beedlkunst is hierbij ontvreemd, en wordt "teruggegeven" zodat iedereen behalve de machthebbers het nakijken hebben. Nu ook nog een paar miljoen satellieten rond de planeet? Waar blijft inspraak? Was de USA niet een democratie? Eerlijk gezegd vind ik deze zaken enorm bedroevend. Beslissingen die genomen worden zonder de consequenties te overzien (want dat is, blijkt keer op keer, met nieuwe technologie praktisch onmogelijk). Maar wel beslissingen die gevolgen hebben die al het leven op de Aarde zal beinvloeden. Keuzes voor macht en/of geld nu met niet te overziene gevolgen voor het nageslacht. Uberhaupt hebben we de ruimte al opgezadeld met onze rotzooi, maar uiteraard is het nooit genoeg. Ik weet dat het onverstandig is je druk te maken over zaken die buiten je controle liggen, en dat we uiteindelijk toch weer mee zullen huilen (“if you can't beat them, join them”), maar het stemt me wel echt triest.

Technologie ontwikkeling is lang voorbij het punt gegaan dat het dienstbaar is voor de mens, dat ons helpt te overleven in een wereld waar we niet op elke plaats de juiste biologische uitrusting voor hebben.

 Technologie ontwikkeling gedreven kapitalisme (of neo feodalisme) is een onverzadigbaar en alles verslindend monster geworden, en gelukkig zie ik dat bij velen het besef daarvan toeneemt. Onderzoek alles en behoud het goede, zou nog steeds kunnen gelden als een zeer toegepast advies, maar we behouden alles en laten alles tegelijkertijd door groeien, nu ook nog autonoom, waardoor de bedreigingen exponentieel zijn. Tijd om even afstand te nemen van alles, tijd voor vakantie. Gelukkig is er zo veel de moeite waard om voor te leven. Ik hoop dat we met elkaar toch uiteindelijk stem kunnen geven aan onze wijsheid, dat we leren dat niet alles dat kan ook moet geschieden. Dank voor het lezen van mijn blog, ik wens u een fijne vakantie.

Water stroomt waar het gaan kan!

Water stroomt waar het gaan kan. Tegelijkertijd stroomt water nooit waar het niet gaan kan. Open deur? Jazeker, en tegelijkertijd ééntje die we continu neigen te vergeten. In een digitale wereld leken grenzen te zijn verdwenen, alles kon met alles verbinden, en de fysieke oceanen en bergketens die landen of continenten voor millennia van elkaar gescheiden hadden gehouden, leken steeds minder reëel. Reëel werd virtueel. Meer en meer werd werken gelijk te stellen met ergens - op één of andere manier - bijdragen aan de digitale snelweg, aan content creëren of selecteren, of aan applicaties maken, of aan deelnemen aan online overleggen. 

Maar net zozeer als water stroomt waar het gaan kan,  geldt "brood moet je blijven eten". Ondanks de virtuele mogelijkheden, moeten we ons blijven beschermen tegen overstromingen, vijandigheden, honger, kou, roofdieren etc. Met andere woorden, hoewel de fysieke wereld steeds minder was gaan bijdragen aan onze (deels illusoire digitale) verbondenheid, begon de ouderwetse (analoge) dienstverlening steeds meer te haperen. Oorzaak? Onze massale "verhuizing" naar (overgave aan) de digitale wereld. Het hier en nu raken verwaarloosd. Winkels en zorgcentra, bijvoorbeeld, krijgen hun bezetting niet of moeizaam rond. Het antwoord is vaak de vlucht vooruit, naar nog meer technologie. Winkels zien zich dan bijvoorbeeld genoodzaakt tot digitale betaalsystemen, of tot volledige overgang naar 24/7 online besteldiensten. Of ze kunnen, simpelweg, ophouden te bestaan, wat dan weer kan leiden tot verdere versobering van de fysieke (winkel) omgeving.

Haast even vanzelfsprekend als dat  water stroomt waar het gaan kan, is een andere bekende uitdrukking: Wat je zaait zul je oogsten. Hoewel, in deze uitdrukking zitten wel een aantal voorwaarden verscholen. Is de grond goed bewerkt, is het opkomend gewas genoeg beschermt, etc, maar toch. Onze massaal ingezaaide gerichtheid op een 24/7 beschikbaarheid en afhankelijkheid van de online wereld, resulteert erin dat we continu mooie (en minder mooie) nieuwe digitale producten en gemaks-diensten kunnen oogsten. Maar in de analoge wereld, daar waar we brood moeten blijven eten, oogsten we tegelijkertijd een gebrek aan vakmensen. Vakmensen die bijvoorbeeld ons dak kunnen repareren, of een rioolverstopping kunnen opheffen. Of, dichter bij de demands van een digitale wereld zelf, mensen die het elektriciteitsnet kunnen onderhouden en aanpassen aan onze nieuwe steeds grotere behoefte aan stroom, bijvoorbeeld voor onze elektrische mobiliteit.

Nu we de schaduwzijde van een te eenzijdige afhankelijkheid van een virtuele werkelijkheid meer en meer gaan voelen in onze fysieke wereld, worden er ook weer ineens overal harde grenzen zichtbaar. Bergketens, oceanen, en kleiner rivieren of zelfs vroeger afgesproken landsgrenzen, zijn in het gepolariseerden landschap van vandaag weer zeer nadrukkelijk aanwezig. Waar ze leken ze te zijn verdwenen in de akkers vol met digitale zegeningen, doemen ze nu als onkruid weer overal op; oorlogen gebaseerd op geografische affordance structuren schreeuwen ons wakker uit onze digitale droomwereld. Ongemakkelijk, terwijl we gewend zijn geraakt aan gemak, digitaal gemak, 24/7, altijd overal en met een druk op een knop. Knop, prompt, zelfs als we generatieve AI afwijzen, zijn we allen prompters geworden. Maar prompten is geen leven, geen werken, en slechts een virtuele werkelijkheid, die fysiek haar verwoestende sporen op een onnavolgbare wijze achterlaat: In ons geluk, in onze verbondenheid, maar ook in onze energiebehoefte, bereidheid om de handen uit de mouwen te steken, om tegenslag te incasseren, en om vreugde oprecht te delen. Om ongezien te blijven, en toch gezien te worden, door juist die anderen die er op dat moment fysiek toe doen.

Foto Dorinthe de Graaf

Soms wilde ik dat we toch iets beter begrepen dat water stroomt waar het gaan kan!

Jeugdherinneringen

Eén herinnering aan de kleuterschool laat me nooit meer los. Er scheen een man te zijn die ieder kind die wilde een speeltje gaf. Zelf heb ik hem nooit gezien, ik durfde niet te kijken. Wel zag ik klasgenoten terugkomen met prachtige ballen, autootjes en ander speelgoed. Ik weet niet of het echt een kindervriend was, maar wel dat hij opgepakt werd en het verhaal ging dat hij een kinderlokker was, en iedereen diens speeltje moest inleveren. Ook weet ik, dat ik aanvankelijk vreselijk baalde, omdat ik te verlegen en angstig was om “mijn” speeltje op te halen, en dat ik jaloers keek naar mijn klasgenootjes die dat wel durfde. Nauw gekoppeld aan deze herinnering, gebeurde er nog iets wonderlijks op de kleuterschool (in Hoofddorp). Met kerst mochten we een tekening maken. Toen we die terug kregen, bleek iedereen een veel mooiere tekening te krijgen dan we hadden gemaakt. Ik kreeg als één van de laatste mijn tekening terug. Ik dacht, toen ik die van mijn klasgenootjes zag, dat ik veel slechter tekende dan zij. Dat bleek fout! Net als de gratis kadootjes, dit keer ook voor mij een prachtige door de juf in haar vrije tijd verfraaide tekening.

Verfraaien en misleiden door een leerkracht zou nu vast op een muur van bezwaar stuiten. Immers, impliceert dit niet dat de oorspronkelijke (gebrekkige) kunstuitingen niet goed genoeg waren? Pas sinds de wijde verbreiding van generatieve AI begrijp ik dat de vermeende kinderlokker en de juf met haar (naar ik nog steeds aanneem) goedbedoelende “misleiding” eenzelfde spoor in mijn herinnering triggeren.

De kleuter die ik ooit was met het gevoel van wat ik nu missing out zou noemen, samen met tegelijkertijd een niet pluis gevoel, komt telkens terug, als ik mensen zie pronken met plaatjes (of teksten, of zelfs muziek) die ze met het indrukken van een prompt als persoonlijke uiting op de sociale media tonen. Het maakt me weemoedig en klein. Ben ik de enige? Bij zo veel posts van mensen zie ik die door AI gegenereerd plaatjes. Aanvankelijk vond ik ze vooral troosteloos, of misschien preciezer geformuleerd, harteloos. Nu besef ik dat het slechts een kwestie van tijd zal zijn voordat de plaatjes esthetisch minder afzichtig zullen worden. Toen begon ik in te zien dat het schijnbare gemak waarmee mensen massaal deze plaatjes aan hun teksten gingen toevoegen, in zekere zin gezien kan worden als “onaardig”, als het wegdrukken van de boterhammen van talentvolle illustratoren en kunstenaars. Zij zien hun mogelijkheden om met hun gaven betaald hun vak uit te oefenen steeds meer definitief verdampen. Zo makkelijk en massaal zetten we onze talentvolle broeders en zusters kennelijk buitenspel, omdat we verleid (in mijn ogen misleid) worden door een nieuw big tech speeltje. Natuurlijk geldt dit ook voor talentvolle tekstschrijvers, die door het massale gebruik van chatbots het nakijken hebben. Het probleem is niet alleen generatieve AI, het is ook de massale omvang waarmee wij (het publiek) ons er mee inlaten.

Maar als ik van mijn hoofd naar mijn hart ga, kom ik terug bij mijn kleuterschool gevoel. Waarom gaf de vermeende kinderlokker het speelgoed? Had hij het gestolen, en zo ja van wie? Had hij onzuivere motieven? En hoe zat het met de juf? Kon die ons ontluikend talent of gebrek daaraan niet accepteren, en verfraaide ze daarom onze tekeningen? Of wilde ze goed doen, ons de ervaring van een kerst wonder geven? Stil maar, wacht maar, al;les wordt nieuw, de hemel en de aarde? Was het niet haar boodschap dat wij zelf (nog) niet goed genoeg waren? Als ik hoor dat Bigtech bedrijven massa's geld verliezen om ons de gave van generatieve AI te geven, lijken ze zowel op de vermeende kinderlokker, als op mijn juf.

Voor mij herinneren ge-prompte teksten, beelden en muziek me aan de kinderlokker, die elk kind in de klas gratis speelgoed gaf. Het was zo vreselijk verleidelijk, dat ik baalde dat ik zo bang was, en niet ook mijn speeltje durfde te halen. Totdat de man werd opgepakt, en iedereen in mijn kleuterklas het speeltje moest inleveren, het was bedrog, wij waren bedrogen. Nee zeggen tegen de kindervriend/kinderlokker (wie zal het zeggen, ik weet het nu, zestig jaar later nog, steeds niet) was geen probleem. Het kan nog steeds!

Toch is er één ding, dat ik nog steeds niet weet. Zelf wist ik toen ik "mijn" tekening terugkreeg, dat die niet echt van mij was. Wisten mijn klasgenoten dat ook? Weten de miljoenen prompters dat ook?

Een foto van mij, een paar jaar ouder dan de kleuterschool...

To the Lighthouse!

Gisteravond waren Victorine en ik trotse ouders! Het Noord Nederlands Orkest (NNO) speelde in de grote zaal van de Oosterpoort in Groningen 4 stukken, waarvan het vierde en laatste stuk – To the Lighthouse – was gecomponeerd door onze dochter Deborah de Graaf. Voor To the Lighthouse werd het orkest in tweeën gesplitst, links en rechts, in een speciaal voor deze uitvoering aangepaste zaal (de eerste rijen stoelen waren uit de zaal gehaald). Als publiek kreeg je echt het gevoel dat het orkest en de fantastische dirigent erg dichtbij waren, alsof je er midden in zat. De avond stond in het kader van het orkest en innovatieve technologie. Het stuk van Deborah was voor twee orkesten, die soms elkaar aanvullen, maar zeker zo vaak contrasteren, in gevecht zijn, toenadering zoeken en uiteindelijk elkaar vinden en versmelten. Je kon een speld horen vallen, het was fantastisch.

Het innovatieve element droeg sterk bij aan ons gevoel van trots; onze zoon Thorvald schreef twee samenhangende scripten, gefilmd en tot twee films gemaakt door onze schoondochter: kunstenares Tessa van Merle. Achter beide orkest secties hing een scherm waarop links de ene en rechts de andere film te zien was. De ene film was gefilmd in Denemarken, bij een vuurtoren op locatie, met onze dochter Dorinthe in de hoofdrol. De andere film was gefilmd in Groningen, rond en in het forum, met in de rollen wederom Dorinthe en medestudenten van de acteurs opleiding van het Noorderpoort in Groningen. Innovatief was dat het orkest/de dirigent alle vrijheid had om te spelen met gevoel, en dat de films synchroon gehouden werden door aanpassingen die realtime met de muziek mee gemaakt werden. Deborah, Thorvald, Tessa en Dorinthe wijzen allen resoluut het gebruik van generatieve AI af, dat was dan ook nergens gebruikt. Het effect was echter sensationeel, en organisch!

De beide samenhangende verhalen gaan wel over generatieve AI. Geinspireerd op het boek To the Lighthouse van Virginia Wolf, zoekt de hoofdrolspeler in een desolate omgeving aan zee haar identiteit terug. Ze is in rouw en onduidelijk is te zien waarom. In de andere film, op het andere scherm, zie je dezelfde actrice in het Forum in Groningen langzaam tot de ontdekking komen dat haar vrienden steeds meer veranderen in AI's, ze zijn niet echt, en ze zoekt haar heil bij een vriendin die wel echt is maar dan... toch ook een AI blijkt te zijn. Ze springt in de auto, en gaat heel lang rijden. Aan het eind van de film komt ze bij het Deense strand aan. Dan ontdek je dat daar de andere film begint. Als luisteraar/kijker ontdek je dan dat je het geheel nog een keer moet zien.... Recursie, eindeloze loops, het is een serieuze bedreiging van onze wereld door directe - proces loze - AI...

Al met al een prachtige avond, een schitterend orkest, en op naar het volgende concert. Voor mij gaat er niets boven mensenwerk, en het orkest is al sinds de achttiende eeuw een ijzersterk concept gebleken, een hoogtepunt van menselijk samenwerken. Bijgevoegd een link naar waar je de eerste symfonie (Comptess) van Deborah kunt horen, uitgevoerd door het NNO in 2025.

PS dit weekend worden ook andere composities van Deborah uitgevoerd, door het Kamerorkest van het Noorden, en vandaag zijn haar strijk kwintet en 2 nieuwe orkestwerken van haar te horen in het kader van de landelijke Dag van de Componist: https://donemus.nl/deborah-de-graaf-series-of-performances-across-groningen-in-june/ 

Van rekenliniaal via rekenmachine naar...

Soms denk ik terug aan de middelbare school, toen we de rekenliniaal moesten inruilen voor een rekenmachine. De rekenliniaal gaf zoveel meer inzicht in verhoudingen, maar was tegelijkertijd lastiger te bedienen. In voorbereiding op de wis- en natuurkunde examens mocht ik klasgenoten helpen bij het maken van oefenopgaven. Opvallend was dat iedereen geneigd was bij iedere rekensom automatisch naar de rekenmachine te grijpen, ook bij het optellen, aftrekken, vermenigvuldigen of delen van 1 digit cijfers (bijvoorbeeld 2 + 6). Mijn conclusie was dat inderdaad het gebruik van een rekenmachine je lui maakt. Ik vroeg me af of dat ook gold voor het gebruik van de fiets, was dat een reden om minder spierfunctie te ontwikkelen bij gelijkblijvende afstand overbrugging?

Photo by Matvei: https://www.pexels.com/photo/vintage-study-setup-with-books-and-analog-radio-37397516/

Natuurlijk was dit laatste niet perse het geval. Immers, dankzij de inzet van de fiets kwamen er veel meer kilometers in de dagelijks te overbruggen afstanden. Mensen konden naar een school verder weg, of vrienden bezoeken die verder van huis woonden, waardoor de totale hoeveelheid te investeren energie in dagelijkse mobiliteit ongeveer gelijk bleef. Wel kon ik me voorstellen dat er als je volledig op wandelen (en eventueel snelwandelen en rennen) bent aangewezen voor je mobiliteit, je ten dele andere spiergroepen gebruikte dan wanneer je zoals wij in die dagen allemaal een fiets had. Eigenlijk kan ik me niet herinneren dat veel jongeren toen met de auto naar school werden gebracht en gehaald. Wel weet ik dat ik een behoorlijk eind moest fietsen (10 km) terwijl sommige klasgenoten ongeveer naast de school woonden. Hadden zij dan minder conditie? Of moesten zij meer sporten doen, om evenveel energie kwijt te raken?

Nu zijn we ongeveer 50 jaar verder, een halve eeuw, en de rekenmachine van destijds die het gemakkelijk maakte om het zelf tellen (denken) uit te schakelen, is via computers en slimme algoritmes getransformeerd tot een artificiele intelligentie die ons op veel meer vlakken van denken verleid om ons aan haar over te geven. De fiets die onze actieradius vergrootte, is verder gemotoriseerd, en om ons lichaam – onze spieren, energie – nog te oefenen, zijn we massaal aangewezen op sportscholen, of, trainingsprogramma's. Ondertussen weten we dat obesitas in de “welvarende” wereld een van de meest wijdverbreide gezondheidsrisico's vormt, en dat zelfstandig denken en daarbij niet vervallen in gemakkelijk meedeinen op de polariserende ritmiek van algoritmische dichotomieën in de sociale media echo-kamers die er op gericht zijn onze aandacht zo lang mogelijk vast te houden. Afleiden of afgeleid worden is momenteel meer de grote kwestie dan “to be or not to be”.

Nu lees ik regelmatig meningen waarin het gebruik van chatbots wordt verdedigd, door te stellen dat mensen ook in de eerste helft van de negentiende eeuw tegen de opkomst van treinen waren, of in de tweede helft van de negentiende eeuw de opkomst van de fotografie. Of de fiets, of de rekenmachine? Impliciet in deze verdediging zit dat dit de wereld, of de mens, niet ten val heeft gebracht, en dus dat chatbots dat ook niet zullen doen, ondanks dat ook nu er weerstand is. Dit is niet alleen een drogrede. Feitelijk kunnen we ons afvragen of mensen die in de negentiende eeuw tegen de opkomende technologisering waren niet een punt hadden.

Tegenkracht

Misschien beginnen we nu toch op grote schaal te twijfelen aan onze vermeende menselijke superioriteit. Staan we wel boven de natuur? 

In mijn vorige blog schreef ik over de evolutie van menselijke aanpassings-systemen, die het gebrek aan biologische aanpassingen van onze soort compenseren en tevens (grotendeels) overbodig maakt. Taal, technieken, religie en cultuur met daarin economie en onze interactie met ecologie die daaruit ontstond, ontwikkelen zich op een boven individueel niveau. Ze kennen ook een eigen dynamiek, die grotendeels (of zelfs feitelijk volledig) los staat van de mensen die er aan bijdragen en er mee geassocieerd worden. Roem, of spraakmakendheid, is hierbij van oudsher de brug, die kleine en lokale ideeën en prestaties naar grotere verbanden, andere (sociale) gemeenschappen brengt. In onze hedendaagse wereld zijn er zoveel mogelijkheden om ideeen of prestaties te verspreiden, zoals het internet, dat beroemdheid en beruchtheid nu nog vooral verwijzen naar onze mentale (primaten) roots (roem is goed, en dus via spraakmakendheid en roem alsnog van A naar Beter). Het is dus onze behoefte aan heldenverering die maakt dat we telkens weer standbeelden oprichten voor (meestal alfa mans) personen die we koppelen aan het meta-humane systeem van culturele en technologische ontwikkeling. Deze ontwikkeling heeft niet perse richting, gaat niet perse van A- naar Beter, maar desondanks zijn wij psychologisch zo gepreformeerd dat we steevast van vooruitgang spreken.

Het is daarom behoorlijk schokkend om in te zien dat onze haast onvoorstelbare magische technologische ontwikkeling van de laatste paar honderd jaar, ons feitelijk in een benarde situatie heeft gebracht op ecologisch niveau. We kunnen ons naar de maan verplaatsen, kunnen ziektes de baas waar we vroeger absoluut het onderspit voor zouden delven, en we hebben machines die meer spier- en zelfs redeneerkracht kunnen genereren, dan een hele straat individuen in een grote stad. En toch lijken er met iedere ziekte die we de wereld uit helpen nieuwe en grotere gezondheid issues terug te komen, met iedere versterkte spierbeweging verdwijnt er een groter stuk natuurlijke (ecologische) beweegruimte en met iedere slimme algoritmische “denk”stap, wordt ons eigen zijn goedkoper, zo lijkt het. Kortom, voortgang is, zo wordt langzaamaan door velen erkent, niet hetzelfde als vooruitgang. Geweldige virtuositeit is niet hetzelfde als inspirerende kunst.

Over de ontwikkeling van de producten van onze collectieve externe aanpassingen – cultuur, steden, kunsten en andere technologieën – maken we verhalen. Het vooruitgang-verhaal is momenteel door de zichtbaarheid van de grenzen aan groei aan het corroderen. Er is, zo geloof ik, een ander verhaal aan het ontstaan, een verhaal van verbinding, en vernieuwd bewustzijn, waarin het vrouwelijke en het creatieve deels het masculiene en intussen technocratische verhaal aan het verdringen is. Tegelijkertijd zijn de krachten die in mijn ogen tegen beter weten in het oude macho verhaal van steeds meer en krachtiger controle over alles en iedereen verdedigen machtiger dan ook. Dominante oudere mannen, zoals Trump, Putin, Xi en Netanyahu met in hun kielzog de tech-baronnen als Thiel en Musk, schreeuwen harder dan ooit, en zetten daarbij alle technieken in die ze met hun haast grenzeloze macht kunnen kopen en manipuleren.

We twijfelen meer en meer aan onze vermeende menselijke superioriteit. Staan we echt boven de dieren? Hebben we wel het recht om ons als goden te gedragen? Hebben we wellicht ten onrechte het vuur van creatie gekregen, zoals het Griekse klassieke Prometheus verhaal al 2500 jaar ons vertelt? Moeten we ons hoofd buigen voor moeder natuur? En is het juist daarom dat rechtse schreeuwende mannen proberen ons onder de duim te houden, ons opkomend natuurbewustzijn te overschreeuwen? Door ons te verbinden met elkaar, te consuminderen waar mogelijk, en niet naar meer en groter, maar naar minder en meer verbonden te zoeken, naar kunst boven wetenschap, naar elkaar boven het virtuele, kunnen we afstemmen op de tegenkrachten, die ons helpen te overleven, de weg naar onszelf en de natuur terug te vinden...

Nieuw begrip en het belang van roem

Menselijke aanpassingsvermogens hebben de noodzaak van evolutie verplaatst van genetisch in de soort naar sociaal constructief: de evolutie van onze externe aanpassingen: taal, techniek en religie. Deze "externe" evolutie staat meestal meer los van onszelf als individuen dan we denken. Sterker nog, ons abstracte begrip van de werkelijkheid brengt ons regelmatig verder dan ons reële begrip van die werkelijkheid. Einstein, bijvoorbeeld, beschreef met zijn relativiteitstheorie aspecten van de werkelijkheid die hij begreep, maar toen anderen uit deze theorie gingen afleiden dat er zwarte gaten bestonden, ontkende Einstein dat resoluut. Was zijn theorie slimmer dan hij? Of terug naar het begin, nam zijn abstracte begrip van de werkelijkheid – de mathematische formulering – mensen mee naar een dieper begrip van de realiteit dan de bedenker van de formulering? Is dit wat er altijd gebeurt, dat we een lokaal probleem oplossen, en dat de oplossing veel breder ook op hele andere gebieden helpt om (be)grip te krijgen? En is dit zowel een zegen, als een vloek?

Iedere gedachte, ieder ontwerp, ieder bouwwerk die breder gedeeld wordt, brengt nieuwe inzichten en ontwikkelingen met zich mee. Breed delen is voorwaarde, mensen moeten van veel kanten de gedachten kunnen analyseren, om daar vanuit te kunnen generaliseren, experimenteren en kunnen doorontwikkelen. Dit is precies de reden dat roem van belang kan zijn (en vaak is) voor de doorontwikkeling van ideeën. Als een kunstenaar de stamvader (of moeder!) van een bepaalde richting wordt genoemd, is natuurlijk de richting rijker dan de grounding persons. Waarom we toch zo gefixeerd zijn op de personen, op het standbeeld en we steevast de sokkel (die veel essentieler iets zegt over onze ontwikkeling als culturen en soort), is een psychologisch artefact, om roem en bewondering een adres te geven, en zo door te kunnen en mogen werken in bepaalde richtingen.

Het begrijpen van dit mechanisme is van belang om te zien dat onze wereld, onze samenleving en cultuur, zich zowel wel als niet noodzakelijkerwijs in de richting ontwikkeld waarin we nu zijn. Als we andere idolen, met andere gedachten, kunst of wetenschap zo breed geroemd hadden zoals Darwin, Rembrandt, Bach en Einstein, om maar een paar beroemdheden te noemen, hadden we ongetwijfeld de grootsheid van ideeen en werken in andere richtingen leren waarderen en doorontwikkelen. Succes maakt succes. Een mooi voorbeeld vormen de Beatles, die echt ieder jaar groter worden door de enorme hoeveelheid mensen die zich nog steeds storten op wat ze in een kleine 10 jaar 60 jaar geleden produceerden. Ja, het was populair, maar aanvankelijk ook echt wel middle of the road. In een dialectische wereld, waar positief en negatief altijd tegenover elkaar staan, ligt in succes ook altijd de kiem van het grote falen, en in falen ligt tegelijkertijd de kiem van mogelijke nieuwe successen. Bootstrappen, ladderklimmen, doe je door succes en falen te altereren.

Als we op een dood spoor zitten, bijvoorbeeld omdat het meerdere planeten vereist om wereldwijd in onze huidige energie-, voedsel- en materiaalbehoefte te voorzien, of omdat er genoeg kernbommen in de wereld zijn om de planeet een paar honderd op te blazen, of omdat we met generatieve AI de macht over de fysieke wereld steeds meer in handen geven van autonome systemen, die niet een natuurlijk ethisch geweten in hun “DNA” met zich meedragen, is het van belang te beseffen dat we een andere wereld kunnen creëeren. Andere ideeën en andere mensen vereren, ideeën en "helden" zijn de parameters. Door onze energie en bewondering naar andere mensen en ideeën te brengen. Wellicht meer naar het vrouwelijke, het verbindende, in plaats van in het dominant resultaatgericht veranderen van de werkelijkheid. Niet onze bewondering (en evenzeer afkeer, dat maakt in een dialektisch systeem weinig verschil) naar Elon Musk, maar naar Kate Raworth, niet naar Trump, maar naar Jacinda Ardern.

Het is niet makkelijk. Maar het verschuiven van onze focus van (de illusie van) technologische vooruitgang naar kunst, verbondenheid en herstel van het evenwicht tussen het mannelijke (nu sterk overheersend) en het vrouwelijke, kan voor iedereen heel dicht bij huis beginnen...