Sensatielust

Helaas moet ik het toegeven, soms ben ik behoorlijk sensatiebelust! Afgelopen weekend las ik de aankondiging van de grote baas van AI bedrijf Anthropic (Dario Amedei), waarin hij vertelde dat hij net als zijn concollega's van OpenAI en andere big tech bedrijven met zulke gevaarlijke ontwikkelingen bezig is, dat dit de hele mensheid kan gaan betekenen. Samen met onder meer Sam Altman en Elon Musk leverde hij een verklaring in, met verzoek tot regulatie en de noodzaak tot het afremmen. Dit werkte niet alleen op mijn lachspieren (als het niet zo ernstig was, zou dit kinderachtige aandacht vragen lachwekkend zijn), maar vooral op mijn "sensatie button". In mijn gezin zei iedereen dat ik dit niet zo serieus hoef te nemen, omdat dit de manier is waarop de bedrijven reclame maken: “onze technologie is zo goed, dat het feitelijk …". Vult zelf maar in.

Natuurlijk snap en herken ik ondertussen het volstrekt irritante "propaganda" vertoon: hacken van andere bedrijven, autonomie van “de AI agents” die zelfstandig samenwerking zoeken om een opdracht perfect uit te voeren, zogenaamd zonder dat ze daar opdracht toe hebben gegeven. Het gevaar is dat als je telkens roept dat de wolven komen, en het nooit gebeurt, je op het moment dat het gevaar je echt overspoelt, je ondertussen je daar niet meer echt op hebt voorbereid. Maar de wereld wordt al een aantal jaren volstrekt ontregelt van kunst tot onderwijs tot oorlogsvoering door de “wolven” die deze lieve mannen met een ietwat schutterig (neurodivers, autisiform) profiel ons nagenoeg kosteloos in de maag proberen te splitsen. Dat is als roepen dat de leeuwen komen, en ondertussen vooral wolven sturen, die doorgaans schuw zijn en zelf de confrontatie uit de weg gaan. Meestal. Totdat de wolven op zijn, en er alsnog leeuwen en tijgers in grote getale worden losgelaten.

Ook deze vergelijking gaat mank. We zijn volstrekt ontregeld. Politiek draait ondertussen op middelmatige bagger die door ChatGPT en Claude of Microsoft Pilot wordt ontvreemd aan miljarden bestanden die mensen ooit op het internet hebben geparkeerd. Gebruikt onze premier het alleen voor zijn social media uitingen, en lijkt hij het echte werk nog zelf te doen, veel collega's bleken, zo kwam deze week aan het licht, de stukken, moties en wetsvoorstellen voornamelijk met generatieve AI te schrijven. Hoewel, schrijven? Helaas, de leeuwen zijn al onder ons.

Terugkomend op mijn sensatiebelust zijn. Deze week keek ik elke dag een paar keer op de NOS app. Wat verwachtte ik te zien? Stel je voor een paar mensen sturen een bericht de wereld in, waarin ze schrijven dat ze met zulke gevaarlijke explosieven bezig zijn, dat het de hele wijk van de kaart zou kunnen vegen. Ze zouden opgepakt worden en dat alles zou breed uitgemeten worden in het nieuws. Na de berichten van Bigtech CEO's die duidelijk stelden dat de ontwikkelingen waar zij mee bezig zijn de hele mensheid zou kunnen uitroeien, verwachtte ik met vele anderen (ik zag vele posts waarin mensen de vergelijking met terroristen trok) dat de “war on terror” nu (eindelijk) een handjevol idioten zou oppakken en ter verantwoording zou roepen. Ik zocht naar koppen als: “Techno-terroristen opgepakt, na bedreigende taal over dat AI uit de hand dreigt te lopen” of “terroristen die werken aan iets dat de teloorgang van de mensheid kan betekenen eindelijk overgeleverd aan het mensenrechten tribunaal”.  

Het bleef stil. Totdat ik gisteren uiteindelijk de volgende kop op de NOS site zag: Kritiek op AI-bedrijven die oproepen tot vertraging vanwege gevaar: 'Doe het dan'. Wacht even, je mag je over de ruggen van de hele wereld verrijken met AI om de gevaren te externaliseren naar beleidsmakers, regeringen en bewindspersonen. En ondanks de gevaren – waarbij zelfs de teloorgang van de mensheid niet uitgesloten wordt – wordt het gevaar gebagatelliseerd door de regering van de grootste macht van de wereld met de verantwoordelijkheid volledig in handen te leggen bij deze techno-idioten? Ben ik naïef? Kunt u het zich voorstellen, tegen de mensen die een atoombom of erger in hun flat aan het bouwen zijn vanuit de politiek (Trump) roepen dat ze zelf moeten zorgen dat er geen explosie komt? Hoe gaan we dit ooit aan onze achter-achter kleinkinderen uitleggen. Mijn verwachtte sensatielust is veel simpeler uit te leggen: Doe iets!

Elke dag een nieuw begin?

Als ik vanochtend heel vroeg met Miep (onze zwarte labrador) door het veld loop, geniet ik van de dauw die over de velden hangt. Deze dauw sluiers worden hier in Drenthe de witte wieven genoemd, sluiers over het Esdal landschap. De op de zandgronden ontstane weilanden worden al meer dan duizend jaar begraasd door onder meer schapen, en in deze tijd van schaalvergroting worden de hierdoor ontstane essen langzaam weer door de natuur overgenomen. Het is schitterend. Waar voor de massamobiliteit (door trein- en automobiliteit) de bevolking die op de minder vruchtbare Drentse zandgronden leefde hier wel moest zorgen voor voedsel en andere dierlijke producten (zoals wol, honing), kunnen we nu dankzij de schaalvergroting deze producten in de winkels kopen, die op landbouwgronden zijn verbouwd die veel rijker zijn. Rijker dan met het oog op landbouwproducten. Zandgrond doet het prima als grond voor bossen, en is veel vriendelijker om door te lopen dan bijvoorbeeld kleigrond, die voedzamer is (“rijker”), maar veel zwaarder te verbouwen.

Al mijmerend denk ik na over hoe een beweging als "industriële" mobiliteit, in volgorde van ontstaan: treinen, auto's, motorfietsen, fietsen (ja in deze volgorde, de moderne fiets werd in de negentiende eeuw na de eerste motorfietsen pas uitgevonden, door de motor weg te halen en de trappers over te houden) en vliegtuigen (begin negentiende eeuw). Hierdoor is de wereld kleiner geworden, en kunnen de menselijke kernactiviteiten (verbouwen van voedsel, productie van kleding, winnen en toepassen bouwmaterialen waaronder wegenbouw) gedifferentieerd kunnen worden geconcentreerd in gebieden die er het meest geschikt voor zijn. Het meest geschikt op het ene moment, kan door uitputting, of andere factoren, waaronder rampen als oorlog, klimaatverandering, op een later moment anders zijn. Dan treedt de wet van de remmende voorsprong op, als je al de activiteiten specialistisch hebt gedifferentieerd en dat als geheel (economisch en/of technologisch) mechanisme hiërarchisch hebt geïntegreerd, is verandering praktisch onmogelijk.

Ik denk aan die bekende Amsterdamse voetballegende, die stelde: "Elk voordeel heb zijn nadeel”. Dat is te vrijblijvend, denk ik. Heel eenvoudig leven, eencelligen, bijvoorbeeld, hier in de natuur, is al miljarden jaren in staat alles te overleven, terwijl complexe soorten, met hoog gedifferentieerde organen die hiërarchisch geïntegreerd op een complex niveau een geheel vormen als reptiel, vogel, of zoogdier door veranderde omstandigheden bij veranderende omstandigheden vaak het veld moeten ruimen. Alle vele voorgangers van de mens die tussen ons en de gemeenschappelijke voorouder die we delen met de 4 andere mensapen, zijn verdwenen. Onze Homo Sapiens geschiedenis is ontstellend jong (schattingen lopen uiteen tussen de 250 en 400 duizend jaar).

Dan kijk ik naar Miep en besef hoe bekrompen ik denk. De schoonheid van een door meer dan 2000 jaar door mensen bewoond en verbouwd landschap dat weer terug stroomt naar de natuur, terwijl we hier wel wonen, is niet vrij van onze “belevendiging”. "Hoor maar", zeg ik tegen Miep. Overal hoor ik een continu gezoem, soms komt er één "stem" even bovenuit: de motor van een motorfiets. Het geluid, net als bij nacht het kunstmatig licht (lichtvervuiling) is onderdeel van de herverdeling van land en natuur, bijproduct van eerder genoemde differentiatie en hiërarchische integratie. De terugkeer naar de natuur wordt verduisterd door machinaal geluid en kunst licht, en daarmee is onze relatie met die natuur toch complexer dan ik dacht. Alles hangt met alles samen, en in dat wonderlijk complexe geheel kijk ik Miep aan, en voel me gelukkig. Inzicht mogen ervaren, geeft een pracht begin van een nieuwe, complexe dag!

I told you so!

Tijdens de vakantie, de afgelopen weken zag ik een paar keer een lijstje voorbij komen met daarin mogelijke (toekomstige) toepassingen van (generatieve) AI die goed zouden zijn. De opstellers geven aan het begin van hun posts te kennen dat ze wel degelijk kritisch zijn over de ontwikkelingen in autonome technologieën. Ze hebben hun ogen dus niet gesloten voor gevaren van AI, die op talloze gebieden, variërend van monopolisten die ongebreideld hun macht kunnen doen gelden, via het met AI slob innemen van ruimte van echte mensen, tot en met het ongewenst indringen in menselijke contacten met AI assistants etc. Positief, denk ik dan, als ik lees dat deze vakmensen, alvorens de loftrompet te steken over toekomstige mogelijke AI zegeningen, er in ieder geval aan lijken te hechten te willen benadrukken dat ze geen onnozele schapen zijn die willoos achter de technocratische trends aan huppelen. Dat ze heus ook zelfstandige, kritische denkers zijn, dat hun brein en denkvermogen (nog) niet door prompten in chat-boxen uitgeschakeld is geraakt.

Bij het doorlezen neemt mijn verbazing toe. Na eerst de kritieken, waar ik me meestal makkelijk in kan vinden (behalve dan dat ze best licht zijn aangezet), lees ik vervolgens de onderdelen waar genAI de mensheid echt kan gaan redden. Steevast staat er iets als genezen van ziektes, helpen de menselijke veroudering langzamer te laten verlopen, helpen met complexe problemen die ons menselijk verstand te boven gaat, bijvoorbeeld open wiskundige vraagstukken (helpen) oplossen. De posts eindigen steevast positief, als mens willen we nu eenmaal graag een positieve boodschap horen (of lezen), dat levert de meeste aandacht (en clicks) op. Wacht even, denk ik na de commentaren onder de posts te lezen, dit lijkt veel op de click-bait formule: aandacht trekken met slecht nieuws en met een goed gevoel eindigen. Kan AI naast wellicht de mensheid uitroeien, uiteindelijk ook niet juist het leven op de planeet redden?

Eerlijk gezegd heb ik na meerdere van de lijstjes met de uiterst positieve beloftes te hebben doorgelezen, een enorme plaatsvervangende schaamte. Het zijn lijstjes van mensen die ik persoonlijk ken, waar ik in het verleden mee sprak, en die niet gek zijn (of waren). Maar bij iedere potentiele zegening is het zo enorm eenvoudig, om direct ernaast de enorme (steevast grotere) gevaren te zetten. Onsterfelijke mensen? Alsof we al niet voldoende een vloek zijn geworden voor het overige leven op de planeet. Oplossen van alle bestaande ziektes? Alsof er niet als bij het indrukken van een uitstulping in een ballon op een andere plek direct een nieuwe uitstulping zal ontstaan.

Dan denk ik terug aan een blog die ik in 2021 schreef, Waarom Drones gevaarlijker zijn dan hamers (en niet zelfrijdende auto's), en die me op dat moment enorm veel kritiek en boze reacties opleverde. Immers ik laat zien dat het allemaal toepassingen zoeken voor hobbydrones wel degelijk direct kan leiden tot het versterken van deze technologieën in handen van (oorlog) activisten, en aan de instelling waar ik toen werkte werd dit soort onderzoek naar positieve drone toepassingen gedaan (wat dus volgens mijn blog dus gevaarlijk kon zijn in “verkeerde” handen). Sorry, maar met de NOS kop van 29 augustus 2026 “Hoe de hobbydrone de oorlog verandert”, krijg ik toch een soort zie-je-wel gevoel. Laat ik toch positief eindigen: we hoeven niet per se de toekomst als onveranderbaar te zien, wij zijn onderdeel van een natuur die groter en wijzer is dan wij ooit zullen worden!  

Kop/foto van Nos site 29 augustus 2026

Wind onder de vleugels... Op een inspirerende vakantie!

Op de valreep voor de vakantietijd, voel ik me altijd weer wat ontheemd. Enerzijds is het heerlijk om uit de routines te stappen, en samen met het gezin ons te heroriënteren in een meer tijdelijke vervanging van dagelijkse “herhaling”, ook al is er natuurlijk nooit echt herhaling. Maar tegelijkertijd is het ook een uitdaging, die overgave vereist, en overgave is minder makkelijk als je vanuit je hoofd grip tracht te houden op wat je bent, voelt en beleeft. Kans en uitdaging.

In een interview met cellist en dirigent Benjamin Zander voor de webserie Living the Classical Life, met pianist Zsolt Bognár als presentator, vertelt de dan 84 jarige Zander dat de kunst van het lesgeven, het leiding geven, en misschien wel het samenleven in het algemeen, voor hem bestaat uit het zorgen dat er wind komt onder de vleugels van hen waar we verantwoordelijk voor zijn. Hij illustreert dit met een voorbeeld van zijn cello-klas op het conservatorium waar hij les gaf, en merkte dat de concurentie en drang om goed genoeg te zijn (of nog sterker, de beste te zijn) eigenlijk alle studenten verkrampte. Zijn vrouw stelde voor om alle studenten op voorhand een 10 te geven (een A), zodat ze hun spanning en competitiedrang los konden laten, en echt als mens met hun instrument en de muziek aan de slag te kunnen. Dat deed hij! Hoewel de hele wereld gericht lijkt op absolute waarheden, waarin goed, beter en best eenduidig op een rij ligt, is dat niet zoals volgens hem onze menselijkheid en de expressie daarvan gevangen kan worden. In tegendeel, menselijkheid is liefde, en als je die probeert te vangen in dit soort kwalificaties, is ze als een vogel, of een vlinder, die steeds verdwijnt als je denkt dichter bij te komen.

In onze wereld, zo legt Zander uit in het interview, zijn er allerlei neerwaartse spiralen, van milieuvervuiling, tot oorlog, van generatieve AI tot autonome wapensystemen, van prestatiedrang tot uitsluiten en discrimineren, maar de kunst van menszijn is om daar zo veel als mogelijk uit te stappen, en liefde uit te stralen naar hen waar je verantwoordelijk voor bent. Dus, en hier is de cirkel rond, wind onder hun vleugels te geven, en merken dat feitelijk zij ook (beurtelings) wind onder jouw vleugels geven. En natuurlijk is niemand perfect, en verzaken we soms, omdat we bijvoorbeeld (hopelijk tijdelijk, of een kort moment) verzuurd zijn geraakt doordat we ons toch met zo'n neerwaartse spiraal zijn gaan identificeren, of om welke andere reden dan ook. Ook is het heel goed mogelijk dat we ons zelfvertrouwen kwijt raken, dat is een zeer sterke neerwaartse spiraal, en juist in de muziek, als je omringt bent door fantastische talenten, is het soms moeilijk om in je eigenwaarde te blijven staan. Een wereld waarin eigenheid meer en meer vervangen lijkt door uniforme normen en waarheden, helpt natuurlijk daarbij ook niet mee.

Om liefde uit te stralen, met andere woorden, en daarmee anderen de wind onder de vleugels te helpen krijgen, vraagt om sterk in jezelf te kunnen staan. Dat is, anders dan ik tot nu toe vaak heb gedacht, niet hetzelfde als jezelf intellectueel, of zelfs instrumenteel te begrijpen en waarderen. Het zit niet, of in ieder geval niet louter, in het hoofd, maar veel meer in het hart, in het gevoel. Mezelf overgeven aan wat ik voel, aan de fascinatie voor het wonder dat wij dagelijks als mens aanschouwen, zonder het continu te relativeren in de neerwaartse spiralen die evenzeer evident zijn, is een uitdaging, en de vakantie is bij uitstek een moment om me er aan over te kunnen geven. Ik wens u allen de wind onder uw vleugels, waar ze u ook mag brengen, en een inspirerende en behouden thuiskomst. 

Photo by mart_a : https://www.pexels.com/photo/butterfly-in-meadow-16849790/

Zoveel om van te genieten, maar ook ... zorgen! Fijne vakantie!

We leven in een wonderlijke wereld, waarin we kunnen genieten van zoveel prachtige kunst, bijvoorbeeld prachtige muziek die nu, en in de eeuwen hiervoor, is gemaakt, en door grote talenten steeds op telkens nieuwe manieren wordt verklankt. Of van de schitterende literatuur, die breed beschikbaar is, van verhalen, die inspireren, of uitdagen, van musea en galerieën met schilderijen en beeldende kunst. Er is zoveel om van te genieten, of om naar uit te kijken.

Aan de andere kant, zijn er ook zaken die me enorm veel zorg baren. Als het aan Amerika en de bigtech bazen aldaar ligt, zullen er in de komende 10 jaar 1,7 miljoen satellieten in een baan om de aarde worden gebracht. 1,7 miljoen, bovenop alle satellieten die nu al rond de aarde zwermen. Ze zouden nodig zijn voor de gigantische datacentra ten behoeve van AI. In een klein berichtje op de NOS app werd dit afgelopen zaterdag vermeld. Ze zullen zoveel strooilicht veroorzaken, dat elke nacht ongeveer zal gaan lijken op wat nu een nacht is met volle maan. Onze fascinatie voor de sterren, het eindeloze, het tijdloze versus onze tijdelijkheid, de verbinding met het mysterieuze heelal, met de grote vragen, met ons voorgeslacht en met ons gevoel van bestemming, zal door lichtvervuiling volledig anders worden gepercipieerd.

Generatieve AI is ons opgedrongen door een handvol BigTech bedrijven. Content door alle internetgebruikers inclusief de wereldliteratuur en beedlkunst is hierbij ontvreemd, en wordt "teruggegeven" zodat iedereen behalve de machthebbers het nakijken hebben. Nu ook nog een paar miljoen satellieten rond de planeet? Waar blijft inspraak? Was de USA niet een democratie? Eerlijk gezegd vind ik deze zaken enorm bedroevend. Beslissingen die genomen worden zonder de consequenties te overzien (want dat is, blijkt keer op keer, met nieuwe technologie praktisch onmogelijk). Maar wel beslissingen die gevolgen hebben die al het leven op de Aarde zal beinvloeden. Keuzes voor macht en/of geld nu met niet te overziene gevolgen voor het nageslacht. Uberhaupt hebben we de ruimte al opgezadeld met onze rotzooi, maar uiteraard is het nooit genoeg. Ik weet dat het onverstandig is je druk te maken over zaken die buiten je controle liggen, en dat we uiteindelijk toch weer mee zullen huilen (“if you can't beat them, join them”), maar het stemt me wel echt triest.

Technologie ontwikkeling is lang voorbij het punt gegaan dat het dienstbaar is voor de mens, dat ons helpt te overleven in een wereld waar we niet op elke plaats de juiste biologische uitrusting voor hebben (zie https://janwillemdegraaf.blogspot.com/2023/10/olifant-waar-dan.html.)

Op technologische ontwikkeling gedreven kapitalisme (of neo feodalisme) is een onverzadigbaar en alles verslindend monster geworden, met de potentie om van iedere wereldburger bij een nog steeds groter wordende populatieomvang, een rupsje nooitgenoeg te maken. Gelukkig zie ik dat bij velen het besef daarvan toeneemt. Onderzoek alles en behoud het goede, zou nog steeds kunnen gelden als een zeer toegepast advies, maar we behouden alles en laten alles tegelijkertijd door groeien, nu ook nog autonoom, waardoor de bedreigingen exponentieel zijn. Tijd om even afstand te nemen van alles, tijd voor vakantie. Gelukkig is er zo veel de moeite waard om voor te leven. Ik hoop dat we met elkaar toch uiteindelijk stem kunnen geven aan onze wijsheid, dat we leren dat niet alles dat kan ook moet geschieden. Dank voor het lezen van mijn blog, ik wens u een fijne vakantie.

Water stroomt waar het gaan kan!

Water stroomt waar het gaan kan. Tegelijkertijd stroomt water nooit waar het niet gaan kan. Open deur? Jazeker, en tegelijkertijd ééntje die we continu neigen te vergeten. In een digitale wereld leken grenzen te zijn verdwenen, alles kon met alles verbinden, en de fysieke oceanen en bergketens die landen of continenten voor millennia van elkaar gescheiden hadden gehouden, leken steeds minder reëel. Reëel werd virtueel. Meer en meer werd werken gelijk te stellen met ergens - op één of andere manier - bijdragen aan de digitale snelweg, aan content creëren of selecteren, of aan applicaties maken, of aan deelnemen aan online overleggen. 

Maar net zozeer als water stroomt waar het gaan kan,  geldt "brood moet je blijven eten". Ondanks de virtuele mogelijkheden, moeten we ons blijven beschermen tegen overstromingen, vijandigheden, honger, kou, roofdieren etc. Met andere woorden, hoewel de fysieke wereld steeds minder was gaan bijdragen aan onze (deels illusoire digitale) verbondenheid, begon de ouderwetse (analoge) dienstverlening steeds meer te haperen. Oorzaak? Onze massale "verhuizing" naar (overgave aan) de digitale wereld. Het hier en nu raken verwaarloosd. Winkels en zorgcentra, bijvoorbeeld, krijgen hun bezetting niet of moeizaam rond. Het antwoord is vaak de vlucht vooruit, naar nog meer technologie. Winkels zien zich dan bijvoorbeeld genoodzaakt tot digitale betaalsystemen, of tot volledige overgang naar 24/7 online besteldiensten. Of ze kunnen, simpelweg, ophouden te bestaan, wat dan weer kan leiden tot verdere versobering van de fysieke (winkel) omgeving.

Haast even vanzelfsprekend als dat  water stroomt waar het gaan kan, is een andere bekende uitdrukking: Wat je zaait zul je oogsten. Hoewel, in deze uitdrukking zitten wel een aantal voorwaarden verscholen. Is de grond goed bewerkt, is het opkomend gewas genoeg beschermt, etc, maar toch. Onze massaal ingezaaide gerichtheid op een 24/7 beschikbaarheid en afhankelijkheid van de online wereld, resulteert erin dat we continu mooie (en minder mooie) nieuwe digitale producten en gemaks-diensten kunnen oogsten. Maar in de analoge wereld, daar waar we brood moeten blijven eten, oogsten we tegelijkertijd een gebrek aan vakmensen. Vakmensen die bijvoorbeeld ons dak kunnen repareren, of een rioolverstopping kunnen opheffen. Of, dichter bij de demands van een digitale wereld zelf, mensen die het elektriciteitsnet kunnen onderhouden en aanpassen aan onze nieuwe steeds grotere behoefte aan stroom, bijvoorbeeld voor onze elektrische mobiliteit.

Nu we de schaduwzijde van een te eenzijdige afhankelijkheid van een virtuele werkelijkheid meer en meer gaan voelen in onze fysieke wereld, worden er ook weer ineens overal harde grenzen zichtbaar. Bergketens, oceanen, en kleiner rivieren of zelfs vroeger afgesproken landsgrenzen, zijn in het gepolariseerden landschap van vandaag weer zeer nadrukkelijk aanwezig. Waar ze leken ze te zijn verdwenen in de akkers vol met digitale zegeningen, doemen ze nu als onkruid weer overal op; oorlogen gebaseerd op geografische affordance structuren schreeuwen ons wakker uit onze digitale droomwereld. Ongemakkelijk, terwijl we gewend zijn geraakt aan gemak, digitaal gemak, 24/7, altijd overal en met een druk op een knop. Knop, prompt, zelfs als we generatieve AI afwijzen, zijn we allen prompters geworden. Maar prompten is geen leven, geen werken, en slechts een virtuele werkelijkheid, die fysiek haar verwoestende sporen op een onnavolgbare wijze achterlaat: In ons geluk, in onze verbondenheid, maar ook in onze energiebehoefte, bereidheid om de handen uit de mouwen te steken, om tegenslag te incasseren, en om vreugde oprecht te delen. Om ongezien te blijven, en toch gezien te worden, door juist die anderen die er op dat moment fysiek toe doen.

Foto Dorinthe de Graaf

Soms wilde ik dat we toch iets beter begrepen dat water stroomt waar het gaan kan!

Jeugdherinneringen

Eén herinnering aan de kleuterschool laat me nooit meer los. Er scheen een man te zijn die ieder kind die wilde een speeltje gaf. Zelf heb ik hem nooit gezien, ik durfde niet te kijken. Wel zag ik klasgenoten terugkomen met prachtige ballen, autootjes en ander speelgoed. Ik weet niet of het echt een kindervriend was, maar wel dat hij opgepakt werd en het verhaal ging dat hij een kinderlokker was, en iedereen diens speeltje moest inleveren. Ook weet ik, dat ik aanvankelijk vreselijk baalde, omdat ik te verlegen en angstig was om “mijn” speeltje op te halen, en dat ik jaloers keek naar mijn klasgenootjes die dat wel durfde. Nauw gekoppeld aan deze herinnering, gebeurde er nog iets wonderlijks op de kleuterschool (in Hoofddorp). Met kerst mochten we een tekening maken. Toen we die terug kregen, bleek iedereen een veel mooiere tekening te krijgen dan we hadden gemaakt. Ik kreeg als één van de laatste mijn tekening terug. Ik dacht, toen ik die van mijn klasgenootjes zag, dat ik veel slechter tekende dan zij. Dat bleek fout! Net als de gratis kadootjes, dit keer ook voor mij een prachtige door de juf in haar vrije tijd verfraaide tekening.

Verfraaien en misleiden door een leerkracht zou nu vast op een muur van bezwaar stuiten. Immers, impliceert dit niet dat de oorspronkelijke (gebrekkige) kunstuitingen niet goed genoeg waren? Pas sinds de wijde verbreiding van generatieve AI begrijp ik dat de vermeende kinderlokker en de juf met haar (naar ik nog steeds aanneem) goedbedoelende “misleiding” eenzelfde spoor in mijn herinnering triggeren.

De kleuter die ik ooit was met het gevoel van wat ik nu missing out zou noemen, samen met tegelijkertijd een niet pluis gevoel, komt telkens terug, als ik mensen zie pronken met plaatjes (of teksten, of zelfs muziek) die ze met het indrukken van een prompt als persoonlijke uiting op de sociale media tonen. Het maakt me weemoedig en klein. Ben ik de enige? Bij zo veel posts van mensen zie ik die door AI gegenereerd plaatjes. Aanvankelijk vond ik ze vooral troosteloos, of misschien preciezer geformuleerd, harteloos. Nu besef ik dat het slechts een kwestie van tijd zal zijn voordat de plaatjes esthetisch minder afzichtig zullen worden. Toen begon ik in te zien dat het schijnbare gemak waarmee mensen massaal deze plaatjes aan hun teksten gingen toevoegen, in zekere zin gezien kan worden als “onaardig”, als het wegdrukken van de boterhammen van talentvolle illustratoren en kunstenaars. Zij zien hun mogelijkheden om met hun gaven betaald hun vak uit te oefenen steeds meer definitief verdampen. Zo makkelijk en massaal zetten we onze talentvolle broeders en zusters kennelijk buitenspel, omdat we verleid (in mijn ogen misleid) worden door een nieuw big tech speeltje. Natuurlijk geldt dit ook voor talentvolle tekstschrijvers, die door het massale gebruik van chatbots het nakijken hebben. Het probleem is niet alleen generatieve AI, het is ook de massale omvang waarmee wij (het publiek) ons er mee inlaten.

Maar als ik van mijn hoofd naar mijn hart ga, kom ik terug bij mijn kleuterschool gevoel. Waarom gaf de vermeende kinderlokker het speelgoed? Had hij het gestolen, en zo ja van wie? Had hij onzuivere motieven? En hoe zat het met de juf? Kon die ons ontluikend talent of gebrek daaraan niet accepteren, en verfraaide ze daarom onze tekeningen? Of wilde ze goed doen, ons de ervaring van een kerst wonder geven? Stil maar, wacht maar, alles wordt nieuw, de hemel en de aarde? Was het niet haar boodschap dat wij zelf (nog) niet goed genoeg waren? Als ik hoor dat Bigtech bedrijven massa's geld verliezen om ons de gave van generatieve AI te geven, lijken ze zowel op de vermeende kinderlokker, als op mijn juf.

Voor mij herinneren ge-prompte teksten, beelden en muziek me aan de kinderlokker, die elk kind in de klas gratis speelgoed gaf. Het was zo vreselijk verleidelijk, dat ik baalde dat ik zo bang was, en niet ook mijn speeltje durfde te halen. Totdat de man werd opgepakt, en iedereen in mijn kleuterklas het speeltje moest inleveren, het was bedrog, wij waren bedrogen. Nee zeggen tegen de kindervriend/kinderlokker (wie zal het zeggen, ik weet het nu, zestig jaar later nog, steeds niet) was geen probleem. Het kan nog steeds!

Toch is er één ding, dat ik nog steeds niet weet. Zelf wist ik toen ik "mijn" tekening terugkreeg, dat die niet echt van mij was. Wisten mijn klasgenoten dat ook? Weten de miljoenen prompters dat ook?

Een foto van mij, een paar jaar ouder dan de kleuterschool...