Leven in een technocratie (opdat we niet vergeten hoe dat was)

Toegegeven, ik ben een optimist. Het is niet dat ik niet zie, dat meer dan 200 jaar industrialisatie, een kleine 2 eeuwen mobiliteitsmechanisatie (spoor en een eeuw automobiliteit) en nu volledige agency waarin de mens niet meer noodzakelijkerwijs in de loop zit, ons uiteindelijk nog veel meer zal opbreken dan “slechts” milieuvervuiling met gevolgen als klimaatverandering en krimp van (bio) diversiteit. Ook de vernietigingswapens (nucleair en anders) zie ik heus ook wel... 

Nog niet zo lang geleden las ik de 2025 roman What we can know van de Britse literator Ian McEwan. Eens, ook voor mij is de vraag niet of we met generatieveAI (kunstmatige intelligentie met agency, dus zonder de noodzaak dat mensen meebeslissen) een catastrofe tegemoet gaan, maar wanneer. McEwan plaatst hem in zijn toekomstroman in de jaren 30, die nu nog net voor ons liggen.

Maar net als in de roman van McEwan, geloof ik ook heilig in een leven na de catastrofe, waarin de mensheid langzaam zal opkrabbelen en de lessen van wat technocratie onherroepelijk brengt heeft geleerd. Vorige week schreef ik over You in front of endless space, een symfonisch stuk van een jonge componiste. Ik zie gelukkig overal jonge kunstenaars, intellectuelen en anderzijds maatschappelijk betrokkenen die zich verzetten tegen de dwingende tirannie van technocratie. Een nieuwe generatie die zich losmaakt of ten minste verzet van de technologische structurering van onze levenssfeer tot in haar haarvaten.

Zoeken naar verbinding, perspectief en hoop op een bevrijding uit een steeds opdringeriger harnas van tech-macht, is steeds sterker een noodzaak geworden. Waar in bijvoorbeeld de jaren '50 het modernisme via de kunst ons een spiegel kon voorhouden door anders te kijken naar mechanisatie van ons leven, denken en voelen, door telkens de grenzen van de conventies op te rekken, is ondertussen dat naar mijn mening minder noodzakelijk geworden, en is verbinding met voor technocratische traditie, of met oorspronkelijke mensen samenlevingen (zoals indegenous people), met innerlijke schoonheid en een herwaardering van onze natuur nu noodzakelijk.

Maar goed, een optimist dus. Vanochtend toen ik wakker werd stelde ik me voor hoe mensen over 100 jaar gaan uitleggen hoe het leven in een technocratie klonk, voelde en meer algemeen eruit zag. Ik denk dan aan het continue geluid van machines (auto's, motoren, vliegtuigen etc.), dat je zelfs midden in de bossen in Drenthe of de Veluwe kan horen, of het gegeven dat het bijna nergens meer volledig donker wordt, onder meer door lichtvervuiling door lantaarnpalen, autolichten, vliegtuigen, satellieten, etc. Maar belangrijker is waarschijnlijk om uit te leggen hoe versnipperd het leven op een agenda is, opstaan, in de auto stappen, ergens naar toe rijden, iets doen, door de klok geregeerd om iets anders te gaan doen op dezelfde of een andere plek niet noodzakelijkerwijs omdat je klaar bent, maar omdat de klok een andere tijd aanwijst... 

Dan stapt mijn lief in de auto, om naar haar werk in Zwolle te rijden. Ze is nog niet de straat uit, of ze stopt. Met Miep (onze labrador) loop ik naar haar toe. Ze is haar telefoon en Ipad vergeten. Ik haal snel haar smart devices op. Op het moment dat ik ze door het raampje aan haar geef, denk ik dat ik een blogje ga schrijven over leven in een technocratie. Wat nu zo vanzelfsprekend is, is dat namenlijk vanuit praktisch alle andere tijden van de mensheid totaal niet!

Me, een aantal jaren terug!

You in front of endless space...

Vorige maand waren wij bij de premiere van een nieuw symfonisch werk, uitgevoerd door het Noord Nederlands Orkest met als dirigent de Amerikaan/Canadees Gabe Levy van componiste Deborah de Graaf, getiteld You in front of endless space. Tijdens de avond werden in de Oosterpoort naast Deborah nog 4 andere jonge nationale (1) en internationale componisten uitgevoerd. Een nieuwe generatie, die midden in een onrustige wereld staat, waarin de veranderingen en vervreemding (verharding) bijna dagelijks sneller lijkt te gaan.

You in front of endless space gaat, zo staat in de programma folder te lezen, over een buitenlandse beschaving die met een wonderbaarlijke belofte naar de aarde komt: “wie aan boord stapt, reist door de Melkweg naar eeuwig leven. Maar terugkeren kan niet. Het stuk volgt zowel de vertrekkers als de achterblijvers en stelt de vraag: kiezen we voor controle, ook ten koste van de natuur, of accepteren we onze sterfelijkheid” (tot zover het letterlijke citaat uit de NNO brochure Meesters van de Toekomst, 2026). Ik stelde de vraag aan de componiste wat zij zou zelf doen, en ze antwoordde verrassend dat ze het serieus niet zou weten, maar dat het feit dat we een dergelijke abstracte tweesprong aan het benaderen zijn, op zich al wellicht een van de meest pijnlijke momenten in de evolutie van de mensheid betreft. De keus voor de aarde verlaten in een kunstmatig ruimteschip (een technologische “draagmoeder”) en ons verder mee te laten slepen in een technologische singulariteit, waarin technologie zo snel en exponentieel ontwikkeld en het natuurlijke verdrukt, dat we niet langer onderdeel kunnen zijn van de natuur die planeet aarde ons te bieden heeft, of dat we technologie grotendeels de rug toe keren, en bescheiden ons weer overgeven aan de krachten van moeder aarde. De krachten der natuur, barbaars en in al haar diversiteit ook lyrisch, of de krachten van het kunstmatige, schijnbaar lyrisch, maar feitelijk zeker ook barbaars en meedogenloos.

Zo gesteld zou ik het ook niet weten, hoewel ik serieus niet denk dat we de natuur kunnen ontsnappen zolang we biologische organismen zijn. Post- en trans humanisten geloven in versmelting van het biologische en het kunstmatige, en zien de technologische singulariteit als het moment waarin de mens net zo zeer technologisch als biologisch is. Feitelijk zijn we natuurlijk in zekere zin met onze smart devices al gedeeltelijk cyborgs, of “centauren” (half mens, half paard, in ons geval, half mens, half machine).

De uitvoering was overweldigend, letterlijk zoals dirigent Ed Spanjaard die het stuk aankondigde zei, zowel lyrisch als zeer barbaars, de krachten van het orkest op volle sterkte waren overweldigend. Wat een geweldig symfonieorkest hebben we toch (gelukkig nog steeds) in het Noorden: Het stuk werd prachtig gespeeld door het NNO en gedirigeerd door Gabe Levy. Bovenal vond ik het heel krachtig dat er in het stuk geen keuze voor de luisteraar werd gemaakt, je ging het ene moment overtuigend op in de prachtige lyriek van de houtblazers, om het andere moment overspoeld te worden door koper en percussie in meeslepende oerklanken. In de bijlage de opname van You in front of endless space, uitgevoerd door het NNO olv Gave Levy.

De opname staat op YouTube, en de partituur is door kunstenares Tessa van Merle voorgesteld in een (kunstmatige?) ruimte...

Merlin

Samen met onze enige nog thuiswonende dochter, keken wij ouderwets op DVD de serie Merlin van de BBC Wales, die tussen 2008 en 2012 is gemaakt en uitgezonden. Het verhaal is bekend, over koning Arthur en de ridders van de ronde tafel, waarin de jonge tovenaar al voordat Arthur Pendragon de grootste koning wordt die alle Engelse stammen en rijken verbindt, onder het juk van zijn vader Uther leeft, die streng en meedogenloos is voor volkeren en individuen die krachten (magie) in hun handelingsrepertoire hebben, die hij niet begrijpt en volgens hem de wortel zijn van al het kwaad in "zijn" rijk (Camelot). In Uther herken je de machtige dictators, zoals we er nu een heleboel aan de hoofden van wereldmachten zien: dom, arrogant, meedogenloos en even angstig als hun onzekerheid overschreeuwen met gewelddadig machtsvertoon. Tegen diversiteit, je mag niet anders zijn. En dit alles al jaren voordat Trump de macht zou krijgen! En voordat we bv weer onze tolerantie tegen regenboogvlaggen gingen verliezen.

In de serie duurt het een paar jaargangen aan afleveringen waarin Arthur opgroeit en onder het juk van zijn vader erop uittrekt om Camelot te verdedigen. Telkens wordt hij terzijde gestaan door zijn persoonlijke bediende, Merlin, een jonge die in de ogen van Arthur nogal onnozel overkomt (niet kan vechten, een onhandige slungelige houding aanneemt bij zijn dagelijks werk). Merlin mag zijn toverkracht – eens zal hij volgens de legende uitgroeien tot de grootste magier die de wereld ooit gekend heeft – beslist niet laten zien, want dan zou hij beslist door de vader van Arthur ter dood worden veroordeeld. Ook Arthur weet niets van Merlin's ware kracht. Er ontstaat desondanks een steeds hechter wordende vriendschap tussen beide jongens die langzaam mannen worden, waarbij Arthur de loyaliteit van Merlin (hij gaat geen enkele strijd met hem uit de weg, terwijl hij totaal niet kan vechten) als diepste teken van onvoorwaardelijke vriendschap ziet.

Wat Arthur niet weet, en ook vooral niet mag weten, en wat wij als kijkers wel te zien krijgen, is dat hij vaak aan de dood ontsnapt en telkens uiteindelijk ieder probleem het hoofd weet te bieden (de strijd kan winnen), doordat Merlin stiekem zijn toverkracht inzet. Merlin houdt van Arthur en Arthur houdt van Merlin, maar de vriendschap is asymmetrisch. Merlin kan alleen de slappe kluns zijn, die loyaal is tot de dood, maar hij wordt tot de allerlaatste uitzending van de hele serie niet gezien om wat hij werkelijk is, op wat hem maakt tot wat hem onderscheid van alle andere mensen op de hele wereld.

En dat kwam wel even binnen, gisteravond, toen wij de laatste aflevering van de hele serie keken. Ongelooflijk knap gedaan, en opnieuw juist een kunstproduct bedoeld voor kinderen, die zo'n diepe boodschap zo overtuigend weet over te brengen. Opnieuw voor mij, want voor mij is dat ene boek dat boven alle andere boeken uitstijgt, De kleine prins van Antoine de Saint-Exupéry (1943). In de laatste aflevering is Arthur dodelijk getroffen door het zwaard van een tegenstander (een ridder van zijn halfzus Morgana) en kan Merlin die hem probeert te redden niet anders dan zijn magie laten zien. Arthur reageert aanvankelijk boos en verontwaardigd, magie is verboden, ook door hem nu hij koning is. Maar zijn liefde voor zijn beste vriend is groter dan dat, en hij begint te begrijpen hou Merlin altijd groter is geweest dan hij dacht, hoe Merlin in al zijn overwinningen een stil en onbegrepen aandeel moet hebben gehad. Hoe Merlin nooit zijn aandeel heeft opgeeist en uiteindelijk, vlak voor hij daadwerkelijk sterft, zegt hij dat hij niet wil dat Merlin ook maar ooit iemand anders was geweest dan degene die hij werkelijk was. Dan de overigens prachtige orkestmuziek die de hele serie begeleid. En wij, Victorine, Dorinthe en ik, die geen woord meer konden zeggen...

Wauw! Nogmaals, die kwam binnen. Toen ik de serie de vorige keer keek (12 jaar geleden) ontging dit alles me grotendeels. Hoeveel vrouwen achter zogenaamd grote mannen worden niet perfect door Merlin gesymboliseerd? Of in werksituaties, hoeveel mensen met grote talent laten de eer aan baasjes en bazen, terwijl die soms te dom zijn om voor de duvel te dansen? Zie ik zelf wel genoeg dat ik niet eens een schim zou zijn van wie ik ben, als ik niet in het licht van mijn grote liefde zou mogen stralen? Licht, dat net als bij Arthur, niet alleen voor de buitenwereld, maar zelfs voor hemzelf grotendeels onzichtbaar blijft.

De serie op de schoorsteenmantel bij ons thuis

Jesus died for somebody's sins but not mine

Meerdere mensen vroegen me hoe ik bij de titel kwam van mijn vorige blog. Bij mijn beantwoording bleek dat ik iets had uit te leggen. In de blog schreef ik over hoe fantastisch digitale technologie is. Fantastisch, maar niet hier, op deze planeet met een grote natuurlijke biotoop. Deze “hoek” had ik ontleend aan een zin van Patti Smith uit haar zeer persoonlijke cover van Gloria: “Jesus died for somebody's sins but not mine”. Deze aan het Van Morrison liedje Gloria (1964) toegevoegde zin, stelt dat het wel heel gemakkelijk is als we met onze fouten (zonden) een heel wereldrijk kunnen bouwen, om uiteindelijk toch wel vergiffenis te krijgen. Een ander is namelijk op voorhand voor onze zonden is gestorven. Kinderen die bijvoorbeeld 2000 jaar later geboren worden, kunnen niet anders dan meelopen in een wereld die systematisch is gemechaniseerd met vervuilende, grondstof verbruikende (verkwistende) technieken. Hiermee zijn ze dus gedoemd om de "zondeval" verder te belichamen. 

Digitale techniek kan deze mechanische bewegingen heel effectief en efficient versnellen, ongeveer zoals het administratief geniaal georganiseerde Nederland in de Tweede Wereldoorlog het voor de volgers van Hitler wel heel makkelijk maakten om iedere Joodse Nederlander op te sporen en te vermoorden. Ook efficientie in een wereld waarin de totale antropogene massa (beton, kunststof, asfalt en al die andere mensgemaakte materialen op basis van natuurlijke grondstoffen) steeds groter wordt, is geen verdienste, maar iets dat we zouden moeten vrezen. Nu al weegt deze massa tegen de 1,2 keer de massa van al het organisch leven op de planeet. Milieurampen, krimpende biodiversiteit, en natuurlijk klimaatverandering zijn gevolgen hiervan. Juist nu extractie zo efficient kan, versnelt het proces exponentieel. Efficiëntie is mooi, maar niet per se op deze planeet vol met leven, en niet perse door de mens geredigeerd.

In de gesprekjes die ik had over de blog, kwamen verschillende gedachten boven. Er ontbreekt iets in de kijk die we op Vooruitgang hebben. Vooruitgang bracht veel kennis (wetenschap) en technologie (middelen waarmee we de wereld naar ons eigen inzicht konden inrichten en tot op grote hoogte controleren). Veel ziektes werden we de baas, ondanks dat er velen voor terugkwamen, waaronder mentale en zingeving aandoeningen. Zorgzaamheid maakte plaats voor controleren en reguleren, ten koste van alles en iedereen. Het ligt voor de hand te stellen dat Vooruitgang wetenschap en technologie bracht, maar dat wijsheid en verbondenheid – religare, religie- achterbleef. Ja, maar ook iets simpeler: rationele ethische beschouwing.

We hebben uitstekend wetenschappelijk onderzoek, ondertussen over de hele geglobaliseerde wereld. Uitkomsten van onderzoek zijn uiteraard altijd perspectief afhankelijk, en geldend op soms meer concreet niveau en soms op overstijgend en verbindend niveau. Van abstract naar concreet. In termen van de ridders rond een ronde tafel. Iedere ridder zal een andere richting uit moeten kijken om iets goed te bekijken dat midden op de tafel ligt. Echter, gerelateerd aan het lichaam in zitpositie, is het verschil in kijkrichting op de tafel veel kleiner. Immers, de ronde vorm van de tafel “regelt” de lichaam-positie ten opzichte van het middelpunt. Buiten de tafel kijken naar bijvoorbeeld een beeldscherm aan de muur, is het verschil in lichaam-adaptatie en kijkrichting weer veel groter; sommige ridders zullen iets links, andere iets rechts moeten draaien, een enkeling kan alleen het hoofd draaien, etc.

Niet voor ieder te oogsten inzicht, is een nieuw wetenschappelijk onderzoek nodig, of een nieuw te ontwikkelen technologie/instrument. Het is hier, in het trekken van systematische rationele conclusies, dat we tekort schieten. Neem de wijze waarop we nieuwe technologieën die onze eigen menselijke krachten ontlasten, feitelijk zonder serieus bezwaar omarmen, omdat we haar toeschrijven aan de Vooruitgang, als een autonoom verschijnsel. De boekdrukkunst zette de inspanning van het overschrijven van belangrijke gedachten buiten spel, maar daarmee ook de selectie van wat echt de moeite waard is. Bulldozers en hijskranen verruilden onze spierkracht voor hydraulische super krachten, automobiliteit gaf ons acciradius en vliegtuigen gaf ons vleugels. 

Echter, als al de aspecten van ons menszijn door machines wordt overgenomen, komt er onherroepelijk (dit bedoel ik met rationele ethische beschouwing) een moment dat er voor ons niets meer overblijft, dat we moeten vechten voor onze eigen kracht, onze eigen waarde. Vooruitgang zoals waar wij ons nu impliciet op beroepen, is niet oneindig. Het denken over wat we waar hoe gaan stoppen, is nog niet eens begonnen. Van generatieve AI, bijvoorbeeld, zien velen de regelrechte downsides zeer helder. Echter de gedachte dat we er mee stoppen, komt bij niemand op. We zullen er mee moeten leven, zeggen mensen. Is dat zo? Jesus died for somebody's sins but not mine. 

Hoes van de plaat van Patti Smith uit 1975

Digitale techniek is fantastisch!

Digitale techniek is fantastisch in een mogelijke/denkbare wereld, maar niet in de onze. Niet in een eindige wereld, waarin voor onze Natuurlijke Gastheer/dame wetten gelden van biologische groei- en verval. Hierin geldt, bijvoorbeeld, dat  naarmate een organisme groter wordt, diens metabolisme relatief trager wordt: de wet van Kleiber, Energie = c.m^0,75. Een muis heeft relatief een veel sneller metabolisme dan een olifant. De massa (m) van een olifant is 100.000 keer zo groot is als die van een muis, de olifant gebruikt slechts 5623 keer meer energie: metabolisme (E) is 1/18 dat van de muis. In een wereld waarin mensen zijn gaan overheersen, zich steeds meer zijn gaan gedragen als rupsjes nooitgenoeg in Neverending Land, gelden andere, exponentiele, wetten met een macht niet van 0,75, maar van 1 of zelfs groter (zie deze blog).

Gisteren reed ik naar de bouwmarkt om materialen voor de waterafvoer voor de nieuwe wasbak op onze badkamer te halen. Bijna 40 kilometer reed ik heen en weer naar de dichtstbijzijnde open bouwmarkt (zondag), en ik kwam alsnog met lege handen thuis. Dit was echt voordat de hele voorraad in digitale systemen zat en er zo ontzettend veel keus per artikel was, uitgesloten. Toegegeven, als ik precies zou weten welke overzet-stukjes, lijm-moffen, verbindingen van 32mm naar 40mm of als die er niet waren van 32 naar 50 en dan van 50 naar 40 ik nodig had, zou ik wellicht me de reis hebben kunnen besparen. In het digitale systeem staat namelijk precies welk stukje in welk getal in welk filiaal aanwezig is. Als ik een robot was, had ik ongetwijfeld razendsnel kunnen vaststellen welke minimale verbinding constructie met de minimale afstand tussen huis en winkel of winkels (de Gamma en de Praxis in twee dicht bij elkaar liggende plaatsen, bijvoorbeeld) ik zou bezoeken via de absoluut kortste (of snelste) route. Maar zo werkt dat niet voor een mens. 

In ieder geval werkt het niet zo voor mij. Als amateur vind ik het fijn om gewoon bij de schappen te staan en met het materiaal in zicht te redeneren, er zijn vaak meerdere oplossingen nodig, met de bochten, verbindingen etc. Dit is wat we agency noemen, de handelingsvrijheid die je als organisme hebt. In een wereld waarin veel voor gestructureerd is, is de handelingsvrijheid beperkt. Maar voorstructureren is noodzakelijk om agency te kunnen verplaatsen naar autonome systemen, zoals computers, of distributiesystemen, of robots. En dit doet een aanslag op de beschikbare (planetaire) bronnen...

Juist de digitale efficientie leidt tot uitputting en dus lege schappen. Ik heb de lege schappen geteld waarin 1 of geen artikel lag (omdat ik twee wastafels monteer, had ik alles dubbel nodig) 37,5%. Dat was, jonge mensen zullen het zich niet herinneren, in de Praxis (of Gamma) van 1999 volkomen ondenkbaar. Als dat zou gebeuren, werd er iemand op het matje geroepen wegen incapabel inkoopbeleid. Nu zijn we er aan gewend geraakt.

Efficientie en leven zijn absoluut niet aan elkaar gelijk te stellen. Het meest wonderlijke van de natuur is dat nooit iets 2 keer hetzelfde ontstaat, en dat organismen zowel op de schaal van de soort (de fylogenese) als op de schaal van het individu (de ontwikkeling ofwel ontogenese) continu veranderen, aanpassen aan wat op dat moment geldt. Altijd is elk leven, iedere cel, onderdeel van een complex en steeds veranderend geheel. Zielloze efficientie daaraan toevoegen (machine agency) is als een gif in het drinkwater mengen. Terughoudendheid hierbij is op zijn plaats. Dus in een wereld waarin geen levende organismen waren, die met elkaar complexe en steeds veranderende werkelijkheden produceren, met telkens van organisme (en zelfs sub-organisme) veranderende prioriteiten in agency, zou digitale techniek fantastisch zijn. Ik stel dan ook voor dat we niet als mensheid de ruimte gaan verkennen om in de toekomst de aarde te kunnen verlaten om te kunnen doorleven als we hier zo'n beetje al het leven hebben vertrapt. In plaats daarvan sturen we onze digitale agents de ruimte in, mogen ze met hun kunstmatige super intelligentie op zoek naar een planeet of zonnestelsel waar ze zelf een toekomst mogen opbouwen. De tech bazen mogen wat mij betreft mee, net als die vervelende alpha gorilla's aan het hoofd van de wereldmachten.

Hoe dan ook, ik heb wel weer een enerverende zondagmiddag gehad. En de wastafel? Ach, dat komt wel een keer!

de afvoer waar ik een wastafelsifon op moet aansluiten

Sensatielust

Helaas moet ik het toegeven, soms ben ik behoorlijk sensatiebelust! Afgelopen weekend las ik de aankondiging van de grote baas van AI bedrijf Anthropic (Dario Amedei), waarin hij vertelde dat hij net als zijn concollega's van OpenAI en andere big tech bedrijven met zulke gevaarlijke ontwikkelingen bezig is, dat dit de hele mensheid kan gaan betekenen. Samen met onder meer Sam Altman en Elon Musk leverde hij een verklaring in, met verzoek tot regulatie en de noodzaak tot het afremmen. Dit werkte niet alleen op mijn lachspieren (als het niet zo ernstig was, zou dit kinderachtige aandacht vragen lachwekkend zijn), maar vooral op mijn "sensatie button". In mijn gezin zei iedereen dat ik dit niet zo serieus hoef te nemen, omdat dit de manier is waarop de bedrijven reclame maken: “onze technologie is zo goed, dat het feitelijk …". Vult zelf maar in.

Natuurlijk snap en herken ik ondertussen het volstrekt irritante "propaganda" vertoon: hacken van andere bedrijven, autonomie van “de AI agents” die zelfstandig samenwerking zoeken om een opdracht perfect uit te voeren, zogenaamd zonder dat ze daar opdracht toe hebben gegeven. Het gevaar is dat als je telkens roept dat de wolven komen, en het nooit gebeurt, je op het moment dat het gevaar je echt overspoelt, je ondertussen je daar niet meer echt op hebt voorbereid. Maar de wereld wordt al een aantal jaren volstrekt ontregelt van kunst tot onderwijs tot oorlogsvoering door de “wolven” die deze lieve mannen met een ietwat schutterig (neurodivers, autisiform) profiel ons nagenoeg kosteloos in de maag proberen te splitsen. Dat is als roepen dat de leeuwen komen, en ondertussen vooral wolven sturen, die doorgaans schuw zijn en zelf de confrontatie uit de weg gaan. Meestal. Totdat de wolven op zijn, en er alsnog leeuwen en tijgers in grote getale worden losgelaten.

Ook deze vergelijking gaat mank. We zijn volstrekt ontregeld. Politiek draait ondertussen op middelmatige bagger die door ChatGPT en Claude of Microsoft Pilot wordt ontvreemd aan miljarden bestanden die mensen ooit op het internet hebben geparkeerd. Gebruikt onze premier het alleen voor zijn social media uitingen, en lijkt hij het echte werk nog zelf te doen, veel collega's bleken, zo kwam deze week aan het licht, de stukken, moties en wetsvoorstellen voornamelijk met generatieve AI te schrijven. Hoewel, schrijven? Helaas, de leeuwen zijn al onder ons.

Terugkomend op mijn sensatiebelust zijn. Deze week keek ik elke dag een paar keer op de NOS app. Wat verwachtte ik te zien? Stel je voor een paar mensen sturen een bericht de wereld in, waarin ze schrijven dat ze met zulke gevaarlijke explosieven bezig zijn, dat het de hele wijk van de kaart zou kunnen vegen. Ze zouden opgepakt worden en dat alles zou breed uitgemeten worden in het nieuws. Na de berichten van Bigtech CEO's die duidelijk stelden dat de ontwikkelingen waar zij mee bezig zijn de hele mensheid zou kunnen uitroeien, verwachtte ik met vele anderen (ik zag vele posts waarin mensen de vergelijking met terroristen trok) dat de “war on terror” nu (eindelijk) een handjevol idioten zou oppakken en ter verantwoording zou roepen. Ik zocht naar koppen als: “Techno-terroristen opgepakt, na bedreigende taal over dat AI uit de hand dreigt te lopen” of “terroristen die werken aan iets dat de teloorgang van de mensheid kan betekenen eindelijk overgeleverd aan het mensenrechten tribunaal”.  

Het bleef stil. Totdat ik gisteren uiteindelijk de volgende kop op de NOS site zag: Kritiek op AI-bedrijven die oproepen tot vertraging vanwege gevaar: 'Doe het dan'. Wacht even, je mag je over de ruggen van de hele wereld verrijken met AI om de gevaren te externaliseren naar beleidsmakers, regeringen en bewindspersonen. En ondanks de gevaren – waarbij zelfs de teloorgang van de mensheid niet uitgesloten wordt – wordt het gevaar gebagatelliseerd door de regering van de grootste macht van de wereld met de verantwoordelijkheid volledig in handen te leggen bij deze techno-idioten? Ben ik naïef? Kunt u het zich voorstellen, tegen de mensen die een atoombom of erger in hun flat aan het bouwen zijn vanuit de politiek (Trump) roepen dat ze zelf moeten zorgen dat er geen explosie komt? Hoe gaan we dit ooit aan onze achter-achter kleinkinderen uitleggen. Mijn verwachtte sensatielust is veel simpeler uit te leggen: Doe iets!

Elke dag een nieuw begin?

Als ik vanochtend heel vroeg met Miep (onze zwarte labrador) door het veld loop, geniet ik van de dauw die over de velden hangt. Deze dauw sluiers worden hier in Drenthe de witte wieven genoemd, sluiers over het Esdal landschap. De op de zandgronden ontstane weilanden worden al meer dan duizend jaar begraasd door onder meer schapen, en in deze tijd van schaalvergroting worden de hierdoor ontstane essen langzaam weer door de natuur overgenomen. Het is schitterend. Waar voor de massamobiliteit (door trein- en automobiliteit) de bevolking die op de minder vruchtbare Drentse zandgronden leefde hier wel moest zorgen voor voedsel en andere dierlijke producten (zoals wol, honing), kunnen we nu dankzij de schaalvergroting deze producten in de winkels kopen, die op landbouwgronden zijn verbouwd die veel rijker zijn. Rijker dan met het oog op landbouwproducten. Zandgrond doet het prima als grond voor bossen, en is veel vriendelijker om door te lopen dan bijvoorbeeld kleigrond, die voedzamer is (“rijker”), maar veel zwaarder te verbouwen.

Al mijmerend denk ik na over hoe een beweging als "industriële" mobiliteit, in volgorde van ontstaan: treinen, auto's, motorfietsen, fietsen (ja in deze volgorde, de moderne fiets werd in de negentiende eeuw na de eerste motorfietsen pas uitgevonden, door de motor weg te halen en de trappers over te houden) en vliegtuigen (begin negentiende eeuw). Hierdoor is de wereld kleiner geworden, en kunnen de menselijke kernactiviteiten (verbouwen van voedsel, productie van kleding, winnen en toepassen bouwmaterialen waaronder wegenbouw) gedifferentieerd kunnen worden geconcentreerd in gebieden die er het meest geschikt voor zijn. Het meest geschikt op het ene moment, kan door uitputting, of andere factoren, waaronder rampen als oorlog, klimaatverandering, op een later moment anders zijn. Dan treedt de wet van de remmende voorsprong op, als je al de activiteiten specialistisch hebt gedifferentieerd en dat als geheel (economisch en/of technologisch) mechanisme hiërarchisch hebt geïntegreerd, is verandering praktisch onmogelijk.

Ik denk aan die bekende Amsterdamse voetballegende, die stelde: "Elk voordeel heb zijn nadeel”. Dat is te vrijblijvend, denk ik. Heel eenvoudig leven, eencelligen, bijvoorbeeld, hier in de natuur, is al miljarden jaren in staat alles te overleven, terwijl complexe soorten, met hoog gedifferentieerde organen die hiërarchisch geïntegreerd op een complex niveau een geheel vormen als reptiel, vogel, of zoogdier door veranderde omstandigheden bij veranderende omstandigheden vaak het veld moeten ruimen. Alle vele voorgangers van de mens die tussen ons en de gemeenschappelijke voorouder die we delen met de 4 andere mensapen, zijn verdwenen. Onze Homo Sapiens geschiedenis is ontstellend jong (schattingen lopen uiteen tussen de 250 en 400 duizend jaar).

Dan kijk ik naar Miep en besef hoe bekrompen ik denk. De schoonheid van een door meer dan 2000 jaar door mensen bewoond en verbouwd landschap dat weer terug stroomt naar de natuur, terwijl we hier wel wonen, is niet vrij van onze “belevendiging”. "Hoor maar", zeg ik tegen Miep. Overal hoor ik een continu gezoem, soms komt er één "stem" even bovenuit: de motor van een motorfiets. Het geluid, net als bij nacht het kunstmatig licht (lichtvervuiling) is onderdeel van de herverdeling van land en natuur, bijproduct van eerder genoemde differentiatie en hiërarchische integratie. De terugkeer naar de natuur wordt verduisterd door machinaal geluid en kunst licht, en daarmee is onze relatie met die natuur toch complexer dan ik dacht. Alles hangt met alles samen, en in dat wonderlijk complexe geheel kijk ik Miep aan, en voel me gelukkig. Inzicht mogen ervaren, geeft een pracht begin van een nieuwe, complexe dag!