Het grote narratieve tekort

Vorige maand schreef ik een serie van 7 blogs over psychologische (individuele) weerbaarheid (resilience) in een door technologie (technocratie) overheerste wereld. In de serie benadrukte ik het belang van samenhangende narratieve, van individueel tot en met meta niveau. Yuval Harari stelde in een debat dat ik op youtube zag dat naast (en mede door) technologische “vooruitgang” wellicht het grootste pijnpunt van de mensheid op dit moment is dat alle meta narratieven zijn ontheiligd. Iedereen leeft in een digitale echo kamer waarin de eigen geloven, verwachtingen, angsten en pleziertjes nauwgezet door slimme algoritmes “surveilled” en vervolgens gevoed worden. Tegelijkertijd worden verhalen over God, of over de eeuwige cirkel van sterfte en wedergeboorte met name ook door wetenschap zorgvuldig gefileerd. Er blijft, zo stelt Harari, niet veel over dan de eigen echo kamer, die slechts te bereiken is door digitale acces op de platforms van BigTech. Niet alleen meta verhalen als Christendom, Islam, Boeddhisme en Hindoeïsme staan hierdoor onder druk, ook het meta verhaal democratie moet het op steeds meer plaatsen ontgelden als dominant narratief. In een metafoor van Harari, wetenschap en tech hebben het oude huis (de oude verbindende verhalen) afgebroken, zonder een nieuw huis te bouwen. Het hoge aantal zelfdodingen, alsmede de afname van (bio)diversiteit en de milieuvervuiling en klimaatveranderingen zijn allen gevolg van dit narratieve nihilisme, waarin het enige narratief dat wereldwijd geldt ons geloof in een ruilmiddel is (geld) en alle macht die aan het bezit van die abstractie (dat geloof, feitelijk) verbonden is. Nihilisme dus!

Hoe dit nihilisme, het grote narratieve tekort, doorbroken kan worden, is onduidelijk. Stoppen met het internet zou een eerste stap kunnen zijn, maar waar dat 25 jaar geleden nog zou hebben gekund, is dat nu absoluut ondenkbaar. Alle zaken die eerst “nice to have” zijn, worden juist in een wereld van 'greed' (begeerte) snel “need to have”. Het internet is onmisbaar, inclusief de satellieten die in een inmiddels steeds hoger aantal rond de aarde zweven, grotendeels in handen van autocratische super machtigen. Onmisbaar om massa surveillance te kunnen doen, menselijke behoeften en tekorten in kaart te kunnen brengen, oorlog te kunnen voeren, nieuwe nog ontluisterende vernietigingswapens te kunnen ontwikkelen en inzetten, nog meer individuele creativiteit buitenspel te kunnen zetten, nog meer AI gegenereerde content als waarheden op de persoon toegesneden te kunnen aanbieden aan individuele echo kamers, die feitelijk zoals filosoof Michel Foucault (1926 – 1984) heel goed voorzag zijn gaan werken als individuele gevangeniscellen. Legbatterijen voor een economisch imperatief, hoe houd je zonder internet anders ruim 8 miljard kippen met hun economisch gouden eieren in toom?

Niemand, ook niet de mensen die ChatGPT of Suno op de markt brachten, hebben alleen slecht in de zin. Mijn lief zegt altijd dat niemand wakker wordt met de gedachte “wat zal ik vandaag eens voor slecht gaan doen”. Wat ons drijft is een dynamiek van hoop, wetenschappelijk begrip en inzicht, technologische vooruitgang die het leven een beetje veiliger en leuker maakt en geld verdienen en daarmee aanzien, bezit en zeggenschap verwerven. Op zich zijn deze drie componenten volkomen begrijpelijk en niet zonder meer fout (of goed). We hebben ons als mensheid in omstandigheden gebracht in de afgelopen 3 a 4 honderd jaar, dat we ons vooral met deze zaken bezig kunnen houden, en dat is, zonder dat iemand dat specifiek wilde (of voorzag) uit de hand gelopen. Het heeft geleid tot corrosie van de meta narratieven, die natuurlijk ook echt niet altijd, overal en voor iedereen alleen maar hoopvol waren, laat staan goed. Afbraak (of bijstelling) van verhalen die vrouwen systematisch achterstellen, of waarin homoseksualiteit tot uitsluiting of nog erger kan leiden, is mijns inziens ethisch gezien volkomen verdedigbaar. Ook kan de mens (naakte aap met relatief weinig spierkracht) slechts overleven dankzij technologie (1 taal; 2 hefboom; 3 vuur/energie). Maar afbraak zonder nieuwbouw maakt ons allen dakloos. De bekende uitspraak “in gelul kan je niet wonen” is wat mij betreft rechtstreeks van toepassing op generatieve AI, die schrijvers, beeldend kunstenaars en musici op een lelijke manier dwingt tot overgave (“if you can't beat them, join them”), terwijl het echt geklets is (Chat, letterlijk).

Hoe ver we afgedwaald zijn, besefte ik afgelopen weekend. Met onze jongste dochter waren mijn lief en ik naar de film Hamnet, van Chloé Zhao (regie en scenario) en Maggie O'Farrell (verhaal en scenario).Wat was het een prachtig verbindend verhaal. Met name de slotscene waarin Shakespeare die vervreemd is van zijn vrouw doordat hij en zij elk op een volstrekt andere wijze het overlijden van hun geliefde zoon Hamnet verwerken, in een London's theater het debuut beleefd van zijn treurspel Hamlet. Dit is zijn verwerking, en zijn vrouw staat tussen het publiek. De teksten zijn subtiel, diep en snel, en je beseft hoe dit in de zestiende eeuw door die zogenaamde minder ontwikkelde mensen begrepen werd en het ze roerde, terwijl wij dit nu ingewikkeld vinden. Door de geweldige cinematografie, muziek en acteerwerk, begrijpt de Agnes, het publiek en iedereen in de bioscoopzaal nu eeuwen later exact het verdriet, en is de kracht van het verhaal weer even voelbaar. Dit is, zo geloof ik, een zo sterk narratief en zo absoluut geniaal verbeeld, dat het in mijn top tien beste films allertijden in een keer op één is gekomen. Of is dat, omdat in een toestand van groot narratief tekort, een goed verhaal een grotere echo heeft?