Gisteravond zag ik op NPO start een documentaire over Sigmund Freud (“de Joodse wereld: Freud, de buitenstaander”). Wat betreft het levensverhaal sloot alles aan op wat ik nog wist uit de Netflix serie Freud, waar ik mijn blog op 3 april 2020 aan wijdde. Wat me nu zo fascineerde was de gedachte van Freud dat de mens (net als andere dieren) niet gemaakt is voor geluk, geluk is een menselijke uitvinding, en het nastreven ervan eigenlijk een bron van heel veel ongeluk. Dit op zich is niet een rare gedachte, Aristoteles formuleerde die een paar duizend jaar eerder ook al. Echter, met de gedachte dat geluk geen natuurlijke categorie maar een menselijke uitvinding betreft, waarbij juist het nastreven daarvan steevast het omgekeerde bewerkstelligt, keek ik naar de Tegenlicht documentaire van woensdag 18 maart.
Een beter voorbeeld voor de stelling kon ik niet krijgen! Deze aflevering gaat over BigTech (onder meer Peter Thiel en Sam Altman van OpenAI, dank voor uw ChatGPT gebruik) die zich met miljarden richt op het manipuleren van DNA bij IVF door inzet van AI om zo gezondere en slimmere mensen te genereren, waardoor de mensheid een betere toekomst op de planeet zal hebben. Ondanks dat ik geen moment twijfel aan de ongetwijfeld uitzonderlijk hoge IQ's van mensen als Altman, Thiel, Zuckerberg en Musk, laten dit soort inspanningen zien dat intelligentie en wijsheid zeker niet altijd hetzelfde zijn. Sterker nog, als intelligentie zo wordt ingezet om zoveel mogelijk science fiction-achtige (1984/Brave New World achtige post humanistische) scenario's in machtige technologieën en dito verdienmodellen om te zetten, komen intelligentie en wijsheid haaks (orthogonaal) op elkaar te staan. Ze hebben dan niets meer met elkaar te maken, en dat is mijns inziens dan ook de enige verklaring voor het gegeven dat een intelligent genie als Musk met een absolute imbeciel als Trump hand in hand de VS en daarmee grote delen van de rest van de wereld de afgrond in jagen. Ze zitten letterlijk op één lijn, de dimensie van wijsheid blijft ongemoeid.
De uitweg is natuurlijk de toestand waarin rationaliteit volledig gericht is op zoveel mogelijk geld en macht verwerven – het kapitalisme, of sterker, neo-feodalisme – af te buigen in de richting van wijsheid, dus dat beide dimensies niet meer loodrecht op elkaar staan, maar als een soort schaar meer parallel aan elkaar lopen. Freud en al die denkers voor hem mogen we geloven, dat het nastreven van maximale efficiëntie ons steeds verder in de problemen zal brengen. Zolang hetgene wat we zo efficient mogelijk willen doen uitputting van de planetaire bronnen betreft, zullen we een steeds grotere planetaire voetafdruk krijgen en dus het voortbestaan van hen die na ons komen op het spel zetten.
Het idee van genetisch manipuleren zit wereldwijd al lange tijd in een medisch-ethisch moratorium, omdat aanvankelijk gedacht werd dat een klein stukje van het genome codeert voor een eigenschap, zoals de kleur van het oog, of de vorm van de nagels, of meer algemeen, een grote kans op het krijgen van een bepaald type depressie of hoog (of juist laag) IQ. Echter, het blijkt dat ook op hoger niveau van het DNA een belangrijke rol kunnen gaan spelen, zoals de proteïnen in de cellen, de cellen en zelfs hele organen, en zelfs gebeurtenissen in de omgeving van het hele organisme en diens leerervaringen. Dus theoretisch zou het mogelijk zijn dat in een bepaald klimaat met bepaalde daar gebruikelijke voeding tijdens een bepaalde fase van de ontwikkeling iemand gegeven een bepaald stukje DNA sequence (genome) een bepaalde vorm van de nagel ontwikkeld, maar dat in volstrekt andere omstandigheden dit zelfde stukje genome “codeert” voor iets volstrekt anders (bijvoorbeeld tumor ontwikkeling, of een mentale kracht). Inzichten in deze niet-lineaire complexiteit heeft geleid tot een heel nieuw wetenschappelijk vakgebied, de epigenetica, de studie van hoe hogere orde eigenschappen het DNA beinvloeden ipv andersom.
Het simpelweg geloven in 'a gene for a trait' is, met andere woorden, een wetenschappelijk verlaten visie, en juist omdat een gen in een bepaalde omgeving (constellatie van andere genen, maar ook proteïnes, andere cellen tot en met andere leefgewoonten). Echter, BigTech, zo werd in de eerdergenoemde Tegenlicht uitzending duidelijk, trekt zich van het medische genetica moratorium (wel experimenteren nabij de grenzen van kennen aan muizen, maar niet aan mensen) niets aan, men schroomt niet om met menselijke stamcellen (en daarna bevruchte eicellen en wellicht zelfs embryo's) aan de slag te gaan. Brave new world. Afgelopen weekend overleed filosoof Jurgen Habermas op hoge leeftijd. Hij stelde onder meer dat de systeemwereld (waarin technologie volgens hem een cruciale rol speelt) de leefwereld van mensen steeds meer is gaan koloniseren.
Photo by Tara Winstead: https://www.pexels.com/photo/plastic-test-tubes-in-a-rack-7722525/
Wetenschapsfilosoof Herbert Marcuse gaf invulling aan die structuur-wereld, door te stellen dat die één dimensionaal is (denk aan de orthogonale positie van wijsheid en intelligentie). Marcuse stelt dat massa media en de consumenten cultuur de mens zijn gaan hacken in hun leefwereld tot een één-dimensionaal figuur, waarbij niet alleen wijsheid, maar ook kritisch denken en dissidentie worden onderdrukt. Laten we alsjeblieft wijzer zijn dan dit, en opkomen voor onze menselijke waardigheid en betekenis, met al onze beperkingen op de koop toe. De mensheid zit wat mij betreft niet te wachten om nog verder gekoloniseerd te worden door de Altmannen, Musks en andere ratten van BigTech, of de randdebielen a la Trump.
Nog even terugkomen op de documentaire over Freud, indrukwekkend vond ik dat Freud er van uit ging dat geen mens zonder innerlijke conflicten kan zijn, we hebben onrust en zelfs frustraties nodig om alert te blijven, te kunnen leven. Zijn therapie was dan ook niet gericht op het volkomen in rust te komen. Maar je kunt wel evenwicht nastreven, en in de documentaire werd duidelijk dat Freud zelf een complexe man was, maar door al zijn naasten bijzonder werd gewaardeerd omdat hij ook betrokken en gewoon aardig was. Niet meer, niet minder, gewoon mens, met alle bijzonderheden en tekortkomingen.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten